سلام
با توجه به توضيحاتي که داديد (سن ۴–۵ ساله درختان، رشد خوب، باردهي عالي، آبياري منظم از چشمه، منطقه نسبتاً معتدل اما با گرماي شديد اخير بالاي ۴۰ درجه، و زرد شدن و پلاسيده شدن حدود ۳۰٪ ميوههاي کال)، مهمترين دلايل محتمل براي زرد شدن و ريزش ميوههاي نارس انجير عبارتاند از: تنش گرمايي و خشکي، تنش تغذيهاي، آفات و بيماريها، و مسائل مربوط به آبياري.
۱. تنش گرمايي و خشکي (مهمترين عامل در شرايط شما)
هواي بالاي ۴۰ درجه، بهويژه اگر همراه با باد گرم و رطوبت پايين باشد، يکي از مهمترين عوامل زرد شدن و چروک شدن ميوههاي نارس انجير است. در اين حالت، تبخير آب از برگ و ميوه بسيار زياد ميشود و درخت براي حفظ خود بخشي از ميوهها را بهصورت ريزش فيزيولوژيک رها ميکند تا از فشار روي سيستم ريشه و برگ کاسته شود. اين اتفاق بهخصوص وقتي رخ ميدهد که حجم ميوهها زياد باشد (باردهي عالي، همانطور که گفتيد) و ريشه هنوز آنقدر قوي نشده که بتواند همزمان اين حجم ميوه را در گرماي شديد تغذيه و آبرساني کند.
در چنين شرايطي ميوهها ابتدا کمي تغيير رنگ ميدهند (زرد يا کمرنگ ميشوند)، آب خود را از دست ميدهند، چروک و پلاسيده ميشوند و سپس ميريزند. اين نوع ريزش معمولا علامت بيماري اختصاصي نيست، بلکه پاسخ طبيعي درخت به استرس شديد محيطي است.
۲. تنش آبي و نحوه آبياري
هرچند شما هفتهاي يک بار آبياري غرغابي با آب چشمه انجام ميدهيد، اما بايد توجه داشت که در دماي بالاي ۴۰ درجه و در فصل رشد و ميوهدهي، نياز آبي درخت بسيار بالاتر است. بهويژه اگر خاک شما سبک يا شني باشد، يا شيب باغ بهسمت پاييندست کوه باشد و آب سريع نفوذ يا خارج شود، ممکن است ريشهها در فاصله بين دو آبياري، دچار کمبود رطوبت شوند.
آبياري غرغابي اگرچه خاک را کاملاً خيس ميکند، اما در گرما گاهي باعث ميشود لايه سطحي خاک بعد از خشک شدن، سفت و سخت شود و نفوذ هوا به ريشه کم شود و در دورههاي بين آبياري، به ريشه تنش وارد شود. اين تنشهاي متناوب (خيس خيلي زياد – سپس خشکي زياد) هم ميتواند باعث ريزش ميوههاي کال شود.
۳. تغذيه ضعيف يا نامتوازن درخت (کمبود عناصر غذايي)
درختان ۴–۵ ساله که وارد باردهي سنگين شدهاند، اگر از نظر تغذيه (بهخصوص پتاس، کلسيم، بور و مقداري نيتروژن متعادل) خوب تقويت نشده باشند، در زمان گرما و بار زياد، زودتر دچار ريزش ميوه ميشوند. کمبود پتاس و بور ميتواند باعث شود ميوهها خوب به شاخه نچسبند، ضعيف بمانند و در اولين تنش گرما و خشکي دچار زردي و ريزش شوند.
اگر طي سالهاي اخير فقط روي آبياري و سمپاشي تمرکز شده و برنامه تغذيه (کوددهي آلي و شيميايي متعادل) نداشتيد، احتمال نقش تغذيه در اين مشکل نيز وجود دارد. بهخصوص باغهاي انجيري که روي خاکهاي آهکي و نسبتاً فقير از نظر مواد آلي در حاشيه کوهستان زاگرس قرار دارند، معمولاً به کود دامي پوسيده و نيز کود پتاسه نياز بيشتري دارند.
۴. آفات و بيماريها
شما اشاره کرديد که يک بار عليه کنه و شته سمپاشي انجام شده است. برخي آفات مانند کنههاي ريز برگخوار و ميوهخوار، يا بعضي شپشکها، اگر تحت کنترل نباشند، ميتوانند باعث ضعف عمومي درخت و ريزش ميوه شوند. همچنين برخي بيماريهاي قارچي (مثل شانکرها، پوسيدگيهاي ميوه) هم ميتوانند وارد عمل شوند، اما در حالت شما که ميوهها قبل از رسيدن، زرد و خشک ميشوند و ميريزند، احتمال عامل اصلي بيماري قارچي کمتر از عامل تنش محيطي است، مگر اينکه روي ميوهها لکههاي قهوهاي، کپک، يا پوسيدگي خاصي مشاهده کنيد.
اگر روي ميوههاي ريخته شده، سوراخ، لکههاي تيره، کپک يا آثار خوردگي توسط حشرات ميبينيد، احتمال نقش آفات و بيماريها بيشتر ميشود و بايد بهطور اختصاصي بررسي شود. در غير اين صورت، وقتي ميوه فقط کوچک، زرد، خشک و چروک ميشود و ميريزد، بيشتر به ريزش فيزيولوژيک ناشي از گرما و کمآبي شباهت دارد.
۵. تراکم بار زياد و جوان بودن درختان
درختان ۴–۵ ساله اگر باردهي امسال، همانطور که گفتيد، «عالي» بوده، ممکن است بيش از توان ريشه و شاخهها بار گرفته باشند. در اين حالت، مخصوصاً در اولين سالهايي که درخت وارد باردهي سنگين ميشود، بخش از ميوهها بهصورت طبيعي ريزش ميکنند تا درخت تعادل بين ريشه، برگ و ميوه را حفظ کند. اين ريزش اگر با گرماي ۴۰ درجه و کمبود نسبي آب همراه شود، بهصورت شديدتر و واضحتر ديده ميشود و ميتواند به ۳۰٪ يا بيشتر برسد.
راهکارهاي پيشنهادي براي کاهش ريزش و خسارت
۱. اصلاح زمان و ميزان آبياري
در دورههاي خيلي گرم (دماي بالاي ۳۵–۴۰ درجه)، فاصله آبياري را کمي کمتر کنيد. بهجاي اينکه يکبار در هفته آبياري سنگين غرغابي داشته باشيد، بهتر است دو بار در هفته با حجم متعادلتر آبياري کنيد تا رطوبت خاک يکنواختتر بماند و درخت بين دو آبياري دچار استرس شديد خشکي نشود.
اگر امکانش را داريد، آبياري را در ساعات خنکتر روز (ابتداي صبح يا غروب) انجام دهيد تا شوک حرارتي کمتري به ريشه وارد شود و تبخير سطحي آب کمتر باشد. همچنين اگر شيب زمين زياد است، سعي کنيد با ايجاد جويها و تشتک مناسب دور هر درخت، آب بهخوبي در محدوده ريشه نگه داشته شود و سريع خارج نشود.
۲. استفاده از مالچ و حفظ رطوبت خاک
اگر در پاي درختان از مالچ (پوشش سطحي) استفاده کنيد، مثل کاه، کلش، برگ خشک، يا حتي کود دامي پوسيده که روي سطح خاک پخش شده باشد، تبخير آب از سطح خاک کاهش مييابد. اين کار کمک ميکند رطوبت خاک در عمق ريشه براي مدت بيشتري حفظ شود و درخت کمتر دچار تنش خشکي شود. توجه کنيد که مالچ را طوري بريزيد که مستقيماً دور تنه نچسبد تا از شيوع بيماريهاي طوقه جلوگيري شود.
۳. تقويت تغذيه درختان (کوددهي اصولي)
در پاييز و زمستان، حتماً از کود دامي کاملاً پوسيده (کود گاوي يا گوسفندي) بهمقدار مناسب در چالکود اطراف درختان استفاده کنيد. براي درخت ۴–۵ ساله انجير، معمولاً ۲۰–۳۰ کيلوگرم کود دامي پوسيده براي هر درخت (در صورت امکان) و مخلوط با مقداري کود فسفاته و پتاسه (طبق توصيه کارشناس محلي) بسيار مفيد است.
در طول فصل رشد (بهار تا قبل از اوج گرما)، از کودهاي پتاسه (مثل سولفات پتاسيم) و ريزمغذيها (حاوي بور، روي، منگنز) بهصورت خاکي يا محلولپاشي با غلظت مناسب استفاده کنيد. اين کار باعث ميشود کيفيت ميوه بالا برود، چسبندگي ميوه روي شاخه بيشتر شود و تحمل درخت در برابر تنش گرما و خشکي بالاتر رود.
۴. مديريت سايه و هرس ملايم
در مناطق با گرماي بسيار شديد، وجود کمي سايه ملايم (مثلاً از طريق هرس مناسب که تاج درخت را متعادل ميکند) ميتواند به کاهش شدت تابش مستقيم روي ميوهها کمک کند. البته انجير گياهي آفتپسند است، اما در اوج گرماي تابستان، اگر شاخهها خيلي خالي و بدون برگ باشند، ميوهها مستقيماً در معرض آفتاب شديد قرار گرفته و ميسوزند و خشک ميشوند.
به همين دليل، هرس بايد بهگونهاي انجام شود که تعادل بين نورگيري و سايهاندازي برقرار باشد؛ نه آنقدر سربرداري که ميوهها لخت در معرض خورشيد قرار بگيرند، و نه آنقدر متراکم که هوا در تاج درخت حبس شود.
۵. پايش آفات و تکرار سمپاشي در صورت نياز
اگر در معاينه نزديک ميوههاي زرد و خشک شده يا روي برگها و شاخهها، وجود کنه، شته، شپشک يا حشرات ديگر را ديديد، ممکن است نياز به تکرار سمپاشي با سموم مناسب و مجاز داشته باشيد. اما دقت کنيد در هواي خيلي گرم، سمپاشي بايد با احتياط انجام شود تا باعث سوختگي برگ و ميوه نشود. بهترين زمان سمپاشي اوايل صبح يا غروب است و حتماً از دز توصيهشده و سموم ثبتشده براي انجير استفاده کنيد.
همچنين بهتر است هر سال، ابتداي فصل، بهطور پيشگيرانه باغ را از نظر وجود آفات زير نظر داشته باشيد و قبل از اينکه جمعيتشان زياد شود، اقدام کنيد. کنترل بهموقع آفات، از ضعف عمومي درخت و ريزش اضافي ميوه جلوگيري ميکند.
۶. پذيرش مقدار طبيعي ريزش فيزيولوژيک
حتي در بهترين شرايط، بخشي از ميوههاي انجير (بهويژه در سالهاي پرمحصول) قبل از رسيدن ميريزند. اگرچه ۳۰٪ ريزش بهنظر زياد ميرسد، اما با توجه به گرماي شديد امسال و باردهي زياد درختان جوان، بخشي از اين ريزش طبيعي و اجتنابناپذير است. هدف مديريت اين است که با بهبود آبياري، تغذيه و کاهش تنش، اين ريزش را به حداقل ممکن برسانيد.
جمعبندي: در شرايط شما مهمترين عامل احتمالاً گرماي شديد همراه با تنش آبي و شايد تغذيه ناکافي است. با تنظيم آبياري (کمي افزايش نوبت آبياري در اوج گرما)، استفاده از مالچ، تقويت تغذيه مخصوصاً با پتاس و کود دامي پوسيده، و پايش آفات، ميتوانيد در سالهاي بعد ميزان ريزش را کمتر کنيد. اگر امکان دارد، نمونهاي از ميوههاي ريخته شده و برگها را به کارشناس جهاد کشاورزي يا متخصص گياهپزشکي محلي نشان دهيد تا از نظر آفات و بيماريها هم بررسي دقيقتري انجام شود.
براي کسب اطلاعات بيشتر درباره کاشت، داشت و مديريت بيماريها و آفات انجير و ساير گياهان باغي، ميتوانيد مقالات سايت نارگيل را مطالعه نماييد.