سرخس عقابی

دانستنیهای علمی

سرخس عقابی گیاهی علفی و چند ساله از خانواده polypodiaceae ( سرخسیان) میباشد و گیاهی است که تقریبا در سراسر جهان می روید به جز قطب جنوب و مناطق بیابانی.
این جنس گونه گیاهی در ایران دارای سه گونه است که معمولا در مناطق تخریب یافته جنگلی شمال کشور می روید.
نام‌های دیگر آن چماز، کرف و چماس می‌باشد.
این گیاه نیز در روستای متکازین و در زمین هایی که در آن کاشتی صورت نمی گیرد به شکل گسترده ای رشد می کند.

سرخسها دارای برگهای زیبایی هستند ولی معمولا به عنوان علف هرز تلقی میشوند.

در میان تمام سرخسها، سرخس عقابی رایج ترین محسوب میشود.

خصوصیات - معرفی

این گیاه شامل ريزومهاي زيرزميني افقي، قوي و خزنده میباشد . ساقه کرکدار و در گونه هاي مختلف ارتفاع آن 200-40 سانتي متر است.
در شرایط رشد ایده آل دیده شده این گیاه شاخه هایی در حدود 4 متر داشته است.
برگها بزرگ، به طول متوسط يک متر و به صورت دوبار شانه اي با 20-10 جفت برگچه متقابل و دمبرگ دراز ديده مي شوند. برگچه ها کشيده و نسبتا" نوک تيز با قسمت فوقاني صاف و بدون کرک و قسمت تحتاني تا حدي پوشيده از کرکهاي يپشمي است.
پهنک برگ مثلثي شکل مي باشد.
گل آذين خوشه اي است و در حاشيه برگها تشکيل مي شود.
در سرخس عقابي ريزومها در نزديکي سطح خاک قرار مي گيرند. اين گونه داراي برگچه هاي به رنگ سبز روشن تا تیره و هاگدان کروي شکل است و هاگها معمولا" در محفظه اي قرار دارند که روي آنها را پوسته هايي مي پوشاند.
برخي از انواع آن به عنوان گياه زينتي کشت مي شوند.

تمام اندامهاي گياه به دليل دارا بودن گلوکوزيد سيانوژنيک خاصيت سمي داشته و در گاوها مسموميت ايجاد مي کند.

ریشه این گیاه در جستجوی رطوبت است و 10 متر هم ممکن است عمق داشته باشد.

شرایط محیط رشد

نگهداری از گیاه چماز به شرح زیر میباشد:

خاک: خاک شنی، ماسه ای ، لومی حاصلخیز ، خوب زهکشی شده با ph بین 4 تا 6 ، خاک مناسب برای رشد این گیاه است.
این گیاه هم در خاک مرطوب و هم در خاک خشک میتواند رشد خوبی داشته باشد.
دما: این گیاه تا -3 درجه را تحمل میکند ولی در هوای سردتر از بین خواهد رفت.
بیشتر در مناطق معتدل و نیمه معتدل یافت میشود.
آبیاری: به آبیاری کم نیازمند است و در صورت آبیاری بیش از حد از بین میرود.
نور: آفتاب کامل یا نیمسایه

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

این گیاه ، گیاهی دارویی نیز محسوب میشود و دارای برگها و ریشه قابل خوردن میباشد که به چند نمونه از خواص این گیاه اشاره میکنیم:
۱. اين گياه ملين است.
۲. جوشانده ريشه اين گياه مدر و مسكن است.
۳. تنتور ساقه‌هاي زيرزميني اين گياه براي رماتيسم مفيد است.
۴. ساقه‌هاي زيرزميني اين گياه ضد كرم مي‌باشد.
۵. مصرف اين گياه بايد زير نظر پزشك باشد و بهتر است از آن استفاده نگردد.

نحوه تکثیر سرخس عقابی

تکثیر: تکثیر این گیاه از طریق تقسیم ریشه صورت میگیرد

تولیدمثل سرخس عقابی در طبیعت

سرخس عقابی (Pteridium aquilinum) مانند دیگر سرخس‌ها بدون گل و بذر، از طریق هاگ تکثیر می‌شود. زیر سطح برگ‌ها (فروندها) ردیف‌هایی از هاگدان دیده می‌شود که میلیون‌ها هاگ ریز تولید می‌کنند. این هاگ‌ها با باد پراکنده شده و در خاک مرطوب جوانه می‌زنند و گامتوفیت قلبی‌شکل سبز و کوچک می‌سازند. روی این گامتوفیت، اندام‌های جنسی نر و ماده شکل می‌گیرند و لقاح در حضور آب انجام می‌شود. پس از لقاح، جنین سرخس جدید تشکیل شده و به تدریج ریزوم‌های خزنده و برگ‌های عقابی‌شکل گیاه بالغ را می‌سازد.

روش‌های تکثیر سرخس عقابی در خانه

رایج‌ترین روش تکثیر سرخس عقابی در خانه، تقسیم ریزوم است. در اواخر زمستان یا اوایل بهار، گلدان یا بوته باغچه‌ای را خارج کرده، ریزوم‌های گوشتی و خزنده را به چند قطعه دارای جوانه و ریشه تقسیم می‌کنند. هر قطعه در گلدانی با خاک سبک، غنی از مواد آلی و با زهکشی خوب کاشته می‌شود و در محیط نیم‌سایه با رطوبت هوای بالا نگهداری می‌گردد. آبیاری منظم بدون غرقاب ضروری است. تکثیر از هاگ نیز ممکن است: هاگ‌های برگ رسیده روی کاغذ جمع شده و روی سطح بستر استریل مرطوب پخش می‌شوند، سپس در ظرف دربسته و نور ملایم نگهداری می‌گردند تا گامتوفیت‌ها ظاهر شده و در نهایت گیاهچه‌های جوان سرخس شکل گیرند.

عوارض جانبی - هشدار

سمیت و خطرات برای انسان و دام

سرخس عقابی (Pteridium aquilinum) از گیاهان شناخته‌شده‌ی سمی است و خوردن برگ یا ریزوم آن می‌تواند در انسان و به‌ویژه در دام‌ها (گاو، گوسفند، اسب) مسمومیت ایجاد کند. ترکیباتی مانند پتاكویلوزید و نیز اثرات ضدویتامینی (به‌خصوص بر تیامین) با بروز ضعف، اختلالات عصبی، خونریزی و در موارد شدید آسیب‌های جدی مرتبط دانسته می‌شوند. مصرف خوراکی یا استفاده داروییِ خودسرانه توصیه نمی‌شود.

هشدارهای تماس پوستی و گرده/هاگ

در زمان جابه‌جایی یا پاک‌سازی، تماس با شیره گیاه یا قرارگیری در معرض هاگ‌ها ممکن است در افراد حساس تحریک پوستی یا تنفسی ایجاد کند. بهتر است هنگام کار با گیاه از دستکش و ماسک استفاده شود و از خشک‌کردن یا تکاندن برگ‌ها در فضای بسته پرهیز گردد.

تهاجمی بودن و اثر بر پوشش گیاهی اطراف

این سرخس با ریزوم‌های گسترده و رشد متراکم می‌تواند تهاجمی باشد و با سایه‌اندازی و رقابت، رشد گونه‌های دیگر را کاهش دهد. در باغ یا حاشیه جنگل، کنترل منظم (حذف ریزوم‌ها و محدودسازی گسترش) برای جلوگیری از تسلط آن بر زیستگاه توصیه می‌شود.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين جنس :

آشنایی با جنس سرخسِ عُقابی و همه گونه های آن

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره پلی‌پودیاسه و جنس های آن