۱۳۹۴ یکم اسفند

موسیر

Allium ascalonicum shallot که به فارسی موسیر نامیده میشود، گیاهی از خانواده آلیاسه ، بومی غرب آسیا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: متوسط رطوبت: مرطوب دمای محیط: نواحی معتدل خاک: خاک های شنی و لومی با زهکش خوب

دانستنیهای علمی

نام علمي

Allium ascalonicum

نام لاتين

shallot

خانواده (تيره)

Alliaceae

رده‌بندی و خویشاوندی گیاه‌شناسی

موسیر با نام علمی Allium ascalonicum گیاهی از خانواده Amaryllidaceae و زیرخانواده Allioideae است. این گونه در جنس Allium قرار دارد که شامل پیاز، سیر و تره نیز می‌شود. همه این گیاهان پیازدار، عطرساز و سرشار از ترکیبات گوگردی‌اند که بوی تند و خواص ضد‌میکروبی آن‌ها را توضیح می‌دهد.

منطقه بومی و زیستگاه طبیعی

موسیر خاستگاهی در نواحی مدیترانه شرقی، آسیای غربی و احتمالاً فلات ایران دارد. زیستگاه طبیعی آن عموماً دامنه‌های کوهستانی نیمه‌خشک تا معتدل است که خاک‌های نسبتاً سبک و زهکش‌دار دارند. این گیاه در تابستان دوره‌ای از رکود را طی می‌کند و به خشکی نسبی مقاوم است.

تاریخچه و اهمیت علمی

گونه‌های نزدیک به موسیر از دوران باستان در مصر، ایران، یونان و روم کشت می‌شده‌اند. نام گونه ascalonicum به شهر باستانی Ascalon در فلسطین تاریخی اشاره دارد که از مراکز قدیمی کشت و تجارت آن بود. پژوهش‌های نوین، موسیر را مدلی برای مطالعه تکامل ترکیبات آلی گوگرددار و مکانیسم دفاع شیمیایی گیاهان تیره سیرها می‌دانند.

خصوصیات - معرفی

"موسیر" گیاهی از خانواده Alliaceae و جنس Allium می باشد. موسیر گیاهی است پیازی بومی نواحی غرب آسیاست و برخی موطن آن را کوه های فلسطین ذکر کردند. البته کشت آن در ایران مرسوم نیست و آنچه مورد استفاده قرار می گیرد، در واقع نوع وحشی آن است که در کوهستان ها می روید و توسط مردم جمع آوری شده و به مصرف می رسد. به ندرت بذر می دهد. فقط پیازهای کوچکی به نام Bulblet در خاک در بهار تولید می کند که به صورت غده ای می باشد و مانند پیاز به صورت لایه های فلسی نیست و در کنار پیاز مادری به وجود می آید. برخی این پیازهای کوچک را Clove می نامند. مجموعه پیازهای کوچک از قاعده به هم متصل می باشند ولی برخلاف سیر این غده ها توسط پوسته نازک پوشیده نمی شوند. گیاهی است پایا که قسمت زیرزمینی اش متورم بوده و ریشک ها از آن بیرون آمده و روی آنها را پوششی سفید رنگ یا صورتی پوشانیده است. برگ های آن نواری باریک و دراز به رنگ سبز تیره، گل ها کوچک، صورتی یا مایل به سبز یا بنفش مایل به قرمزند که به صورت یک چتر در انتهای ساقه استوانه ای گلدهنده به ارتفاع 50 تا 60 سانتیمتر ظاهر می شود و دانه های آن سیاه است. گل آذینش خوشه ساده است. در حدود 40 گونه از این گیاه شناخته شده که همگی در نواحی معتدل و مناطق بحر الرومی می رویند. برخی از گونه های موسیر را در باغ به عنوان گل زینتی نیز می کارند. پیاز این گیاه خوراکی است و در ترشی ها و اغذیه به کار می رود و بویش از سیر کمتر است. گل ها دوجنسی و گرده افشانی به وسیله زنبور و حشرات صورت می گیرد.

موسیر از نظر شیمیایی دارای حدود 0.06 تا 1 درصد اسانس می باشد که شامل آلیل پروپیل – دی سولفید و دو ترکیب گوگردی می باشد. همچنین دارای آلیسین و آلیساتین 1 و 2 می باشد.

شرایط نگهداری موسیر

نور مورد نياز

متوسط

آبياري و رطوبت

مرطوب

دماي مورد نياز

نواحی معتدل

خاک مورد نياز

خاک های شنی و لومی با زهکش خوب

موسیر در خاک های شنی و لومی با زهکش خوب رشد می کند. این گیاه در خاک های اسیدی، خنثی، قلیایی و حتی خیلی قلیایی رشد می کند. موسیر می تواند در سایه رشد کند.

این گیاه در هر آب و هوا و خاک سالمی می روید و محصول خوب و کافی می دهد. رطوبت زیاد و کود تازه حیوانی موجب پوسیدگی و از بین رفتن محصول می گردد.

موسیر محیط های آفتابی و خاک زهکشی شده را ترجیح می دهد و در خاک های سنگین رسی رشد نمی کند. این گیاه پی اچ حدود 4.5 تا 8.3 را تحمل می کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی موسیر (Allium ascalonicum)

پیاز یا سوخ موسیر پرمصرف‌ترین بخش گیاه در پزشکی سنتی و فرآورده‌های مکمل است. از عصاره و پودر سوخ برای بهره‌گیری از ترکیبات گوگرددار و پلی‌فنول‌ها استفاده می‌شود که در فرمولاسیون‌های حمایت‌کننده از سلامت قلب‌وعروق، کنترل میکروبی و کاهش التهاب به‌کار می‌روند.

کاربردهای ضدمیکروبی و نگهدارنده

عصاره سوخ به دلیل اثرات ضدباکتری و ضدقارچ، در صنایع غذایی و دارویی به‌صورت طبیعی به‌عنوان کمک‌نگهدارنده و کاهش‌دهنده بار میکروبی مطرح است. همچنین در تولید دهان‌شویه‌ها و فرآورده‌های موضعی با هدف مهار رشد میکروارگانیسم‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد.

کاربردهای صنعتی و فرآورده‌ای

پودر خشک‌شده موسیر در صنایع غذایی به‌عنوان طعم‌دهنده استانداردشده و در تولید کپسول‌ها و قرص‌های گیاهی به‌عنوان ماده اولیه کاربرد دارد. روغن‌ها و عصاره‌های معطر استخراج‌شده از بخش‌های زیرزمینی در عطرسازی و محصولات بهداشتی برای ایجاد رایحه و نیز کمک به خواص آنتی‌سپتیک استفاده می‌شوند.

کاربردهای بخش‌های هوایی

برگ‌ها و ساقه‌های جوان به‌صورت محدودتر به‌عنوان منبع ترکیبات آنتی‌اکسیدانی در عصاره‌گیری و در برخی فرآورده‌های گیاهی ترکیبی به کار می‌روند، هرچند نقش اصلی همچنان مربوط به سوخ است.

مقابله به آفات موسیر

آفات مهم موسیر (Allium ascalonicum)

تریپس پیاز (Thrips tabaci) با مکیدن شیره برگ باعث نقره‌ای شدن، پیچیدگی و کاهش رشد می‌شود. کنترل: حذف علف‌های هرز میزبان، آبیاری بارانی کوتاه‌مدت برای کاهش جمعیت، استفاده هدفمند از تله‌های زرد، و در صورت طغیان، تناوب سموم کم‌خطر و مجاز با رعایت دوره کارنس.

مگس پیاز (Delia spp.) با تغذیه لارو از پیازچه موجب پوسیدگی و زردی بوته می‌شود. کنترل: تناوب زراعی 2–3 ساله با گیاهان غیرآلیوم، جمع‌آوری بقایا و پیازهای آلوده، کشت در خاک با زهکش مناسب، و به‌کارگیری توری یا پوشش ردیفی در اوایل فصل.

امراض قارچی و باکتریایی

سفیدک داخلی/دروغین (Peronospora destructor) لکه‌های کم‌رنگ و پوشش خاکستری-بنفش ایجاد می‌کند. کنترل: کاهش رطوبت و تراکم، آبیاری صبحگاهی، تهویه مناسب، و استفاده از قارچ‌کش‌های حفاظتی/سیستمیک به‌صورت تناوبی.

پوسیدگی قاعده (Fusarium) و پوسیدگی نرم باکتریایی سبب نرم شدن و بوی نامطبوع پیاز می‌شوند. کنترل: ضدعفونی ابزار، برداشت در هوای خشک، خشک‌کردن (کیورینگ) کامل، انبارداری خنک و با تهویه، و حذف سریع واحدهای آلوده.

راهبردهای عمومی مدیریت

پایش هفتگی مزرعه، استفاده از بذر/پیازچه سالم، رعایت تناوب، و مدیریت آبیاری پایه کنترل تلفیقی آفات و امراض موسیر است. کاربرد سموم فقط پس از تشخیص دقیق و بر اساس توصیه کارشناسی انجام شود.

نحوه تکثیر موسیر

این گیاه اغلب به وسیله غده و همچنین بذر تکثیر می شود. نوع وحشی موسیر در ایران به غیر از غده، تولید بذر نمی کند.

زمان کاشت در مناطق سردسیر در اواخر زمستان و اوایل بهار و در مناطق گرمسیر اوایل پاییز تا اوایل زمستان است. این گیاه را به صورت ردیفی می کارند. فاصله بین خطوط 20 تا 30 سانتیمتر و فاصله بوته ها روی خطوط از هم 10 تا 15 سانتیمتر مناسب است. برای کاشت یکصد متر مربع زمین حدود 12 تا 15 کیلوگرم از این پیازهای کوچک مورد نیاز است. موقع کاشت موسیر نباید تمام غده زیر خاک فرو رود بلکه باید قسمتی از آن بیرون خاک باشد. بعد از 1 تا 2 هفته که پیازچه شروع به رشد کرد، حدود 5 سانتیمتر خاک اطراف آن می ریزند تا قسمت پایین ساقه و یقه پیاز ترد و سفید رنگ شده و به صورت تازه خوری قابل مصرف باشد. اگر هدف پیاز خشک موسیر باشد، باید آن را زود کاشت تا رشد گیاهی موسیر به میزان حداکثر انجام گرفته و در روزهای بلند و هوای گرم تولید غده ها نیز به خوبی انجام می گیرد. موقع برداشت موسیر نیز مانند پیاز و سیر زمانیست که قسمت هوایی شروع به زرد شدن می کند. معمولاً 100 روز پس از کاشت پیازهای کوچک، غده های بزرگ موسیر قابل برداشت است. از غده های بزرگ به عنوان سبزی استفاده می شود (اکثرا به صورت خشک شده و ورقه ای). همچنین می توان از پیازهای کوچک با برگ های سبز آن در تهیه سالاد استفاده کرد. با مشاهده برگ های زرد و قهوه ای آبیاری نیز باید قطع شود، سپس بوته ها را از زمین خارج کرده و برگ ها از یک سانتیمتری بالای غده قطع می شوندغده ها به مدت یک تا دو هفته در مقابل آفتاب در مزرعه خشک می شوند تا مقداری از رطوبت خود را از دست داده و خاصیت انباری شان بالا رود.