نام علمي
Allium Ampeloprasum
دانستنیهای علمی
ردهبندی و جایگاه گیاهشناسی
Allium ampeloprasum با نام فارسی «ترهفرنگی وحشی» در خانوادهٔ Amaryllidaceae (زیرخانوادهٔ Allioideae) قرار میگیرد و به جنس Allium تعلق دارد؛ جنسی که شامل سیر (A. sativum) و پیاز (A. cepa) نیز هست. ویژگی کلیدی این گروه، تولید ترکیبات گوگردی معطر است که در بوی مشخص و کارکردهای دفاعی گیاه نقش دارند.
منطقهٔ بومی و زیستگاه
خاستگاه طبیعی این گونه عمدتاً در حوزهٔ مدیترانه و بخشهایی از اروپا، شمال آفریقا و غرب آسیا گزارش میشود. در طبیعت، معمولاً در علفزارها، دامنههای سنگلاخی، اراضی باز و خاکهای نسبتاً زهکشدار رشد میکند و میتواند شرایط نیمهخشک تا معتدل را تحمل کند. پراکنش آن در بسیاری مناطق بهواسطهٔ کشت و گریز از کشت نیز گسترش یافته است.
تاریخچهٔ شناخت و نامگذاری علمی
گونهٔ A. ampeloprasum در سنت گیاهشناسی اروپایی از دیرباز شناخته میشد و در متون کلاسیک نیز به گیاهان «آلیوممانند» اشاره شده است. نامگذاری دودویی آن در نظام ردهبندی نوین، در چارچوب کارهای قرن هجدهمیِ کارل لینه تثبیت شد؛ رویکردی که به استانداردسازی نامهای علمی و تفکیک گونهها بر پایهٔ صفات ریختشناختی کمک کرد.
نامهای رایج محلی و جهانی
در فارسی رایجاً «ترهفرنگی وحشی» گفته میشود. در انگلیسی از نامهای Wild leek و گاهی Broadleaf wild leek استفاده میشود. این گونه با گروههای کشتشدهٔ نزدیک نیز پیوند دارد و نامهای مرتبط با «leek» در زبانهای اروپایی برای آن بهکار میرود، هرچند کاربرد دقیق نامها ممکن است بسته به منطقه و زیرگونه متفاوت باشد.
![تره فرنگی وحشی]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی معتدل
خاک مورد نياز
خاک های رسی با رطوبت مناسب
|
گیاه "تره فرنگی وحشی" یا "سیر فیلی" یک از گونه های چنس پیاز (Allium) و از خانواده ی سوسن سانان (Amaryllidaceae) می باشد. این گیاهان بومی نواحی از جنوب اروپا تا غرب آسیا هستند. اما در بسیاری از نواحی و کشورهای دیگر جهان نیز مورد کشت و کار قرار می گیرند.
این گیاه دارای سه کولتیوار متفاوت با نام های "تره فرنگی وحشی"، "سیر فیلی" و "کورات" است.
در کولتیوار تره فرنگی وحشی که به صورت خودرو رشد می کند، بالبی به پهنای سه سانتیمتر نیز تولید می کند که هر یک حدود 180 سانتیمتر نیز طول دارد و چتری با حدود 500 گل نیز به وجود می آورد. گل ها کوزه ای شکل و به رنگ های سفید، صورتی یا قرمز بوده و حدود 6 میلیمتر نیز عرض دارند. کیسه های گرده به رنگ زرد یا ارغوانی و دانه های گرده نیز به رنگ زرد مشاهده می شوند. این گل ها هرمافرودیت (هر دو جنس نر و ماده روی یک گل وجود دارد) بوده و گرده افشانی آنها توسط زنبورهای عسل صورت می گیرد.
![wild leek]()
شرایط محیط رشد
این گیاه شرایط آفتابی و خاک های به خوبی آبیاری شده را ترجیح می دهد. همچنین آب و هوای خشک را می پسندد. در خاک های رسی موفقیت رشدی بهتری دارد.
در پی اچ های 5.2 تا 8.3 می تواند رشد کند.
این گیاه در پاییز رشد می کند و در تابستان از بین می رود. برگ های آن در فصل زمستان دارای حداکثر بوی مطبوع می باشند که می توان در این زمان آنها را برای مصارف خوردنی و پختنی برداشت نمود.
این گیاه به خوبی همراه با گیاهانی نظیر رز، هویج، چغندر و بابونه رشد می کند. اما نباید با گیاهان خانواده ی نیام داران کشت گردد. همچنین در کشت با یونجه رقابت کرده و هر یک اثر بدی در دیگری خواهند گذاشت.
![Allium Ampeloprasum]()
مقابله به آفات تره فرنگی وحشی
آفات رایج
در Allium ampeloprasum (ترهفرنگی وحشی)، آفات مشابه سایر آلیومها دیده میشود. مگس پیاز (Delia antiqua) با تغذیه لارو از پایه ساقه باعث زردی، پژمردگی و پوسیدگی میشود. تریپس پیاز (Thrips tabaci) لکههای نقرهای و کاهش رشد ایجاد میکند. شتهها نیز میتوانند ناقل ویروسها باشند.
مدیریت: حذف بقایای آلوده، تناوب با گیاهان غیرمیزبان، استفاده از توری/روکش ردیف برای جلوگیری از تخمریزی مگس، و نصب تلههای زرد برای پایش تریپس. در صورت ضرورت، کاربرد هدفمند صابون حشرهکش یا روغنهای باغبانی روی شته و تریپس میتواند مؤثر باشد.
بیماریهای مهم
سفیدک داخلی (Peronospora destructor) در هوای خنک و مرطوب موجب لکههای کمرنگ و پوشش خاکستری-بنفش روی برگ میشود. پوسیدگی سفید (Sclerotium cepivorum) با زردی، مرگ بوته و رشد پنبهای سفید در ناحیه طوقه و ریشه همراه است. همچنین زنگ آلیومها (Puccinia allii) باعث جوشهای نارنجی-قهوهای روی برگ میشود.
مقابله: کاهش رطوبت برگی با آبیاری قطرهای، فاصله کشت مناسب و بهبود گردش هوا، حذف بوتههای بهشدت آلوده، و ضدعفونی ابزار. برای پوسیدگی سفید، تناوب طولانیمدت و پرهیز از انتقال خاک آلوده کلیدی است. در کانونهای شدید، استفاده از قارچکشهای ثبتشده محلی طبق برچسب توصیه میشود.
![تره فرنگی وحشی]()
نحوه تکثیر تره فرنگی وحشی
تکثیر این گیاهان از طریق کشت بذرها بلافاصله پس از رسیدن در شاسی سرد صورت می گیرد. اگرچه می توان آن را در بهار نیز در شاسی سرد کشت کرد.
روش دیگر ازدیاد این گیاهان، کشت سیرچه ها، زمانی که رسیدند در اواخر تابستان است. سیرچه ها می توانند به صورت مستقیم در زمین اصلی کشت گردند.
بالب های این گیاهان به صورت خام یا پخته شده به مصرف خوراکی می رسند. این بالب ها مزه ای قوی مشابه تره فرنگی و سیر دارند که پس از پخته شدن، طعم و بوی مطلوبی به غذا می دهند.
برگ های این گیاهان نیز به صورت خام یا پخته شده به مصرف می رسند. برگ ها نیز بوی مطبوع ملایم تا قوی مشابه بوی برگ سیر دارند. برای استفاده از برگ ها می توان آنها را از اواخر پاییز تا بهار جمع آوری کرد.
گل های این گیاه نیز به صورت تازه و خام مورد استفاده قرار می گیرد. بو و طعم این گل ها همانند برگ ها است. اما در برخی موارد، گل های خشک شده دارای طعم مطلوب تری در غذاها خواهند بود.
خواص درمانی این گیاه مشابه خواص درمانی بسیاری دیگر از گیاهان جنس آلیوم می باشد.
این گیاه دارویی برای پیشگیری و درمان انواع مختلفی از بیماری ها استفاده می گردد. برای درمان بیماری های مختلف مربوط به قلب و خون استفاده می گردد، این بیماری ها شامل فشار خون بالا، کلسترول خون بالا، بیماری قلبی کرونر، حمله قلبی و سخت شدن شریان ها (تصلب شریان) استفاده می شود.
بعضی از افراد از این گیاه برای پیشگیری ازسرطان کولون، سرطان معده، سرطان سینه، سرطان پروستات و سرطان ریه استفاده می نمایند. همچنین از آن برای درمان سرطان پروستات و مثانه نیز استفاده می گردد. برای درمان پروستات بزرگ شده، دیابت، ورم مفاصل، آرتروز، رینیت آلرژیک (تب یونجه)، اسهال مسافران، فشار خون بالا در اواخر بارداری، سرماخوردگی، پیشگیری و درمان عفونت های باکتریایی و قارچی استفاده می شود.
سایر مصارف، شامل استفاده از آن برای درمان تب، سرفه، سردرد، شکم درد، احتقان سینوسی، نقرس، روماتیسم، هموروئید، آسم، برونشیت، تنگی نفس، فشار خون پایین، قند خون پایین، قند خون بالا و جای گزیدگی مار استفاده می شود.
همچنین برای مبارزه با استرس و خستگی و حفظ سلامت کبد نیز مورد استفاده قرار می گیرد.
بعضی از افراد از روغن بدست آمده از این گیاهان همانند روغن سیر، برای درمان عفونت های قارچی، زگیل ها و میخچه استفاده می نمایند. هرچند تحقیقات علمی نشان می دهد که سیر می تواند قادر به درمان عفونت های قارچی از قبیل پای ورزشکاران می باشد، اما کارایی روغن سیر بر روی زگیل ها و میخچه ثابت نشده است.