دوريان

دانستنیهای علمی

خانواده و رده‌بندی

Durio kutejensis گونه‌ای از جنس Durio و از خانواده Malvaceae (زیرخانواده Helicteroideae) است. این گونه از نظر خویشاوندی نزدیک به دوریان خوراکی شناخته‌شده Durio zibethinus است اما ویژگی‌های میوه و بوی آن تفاوت‌های مشخصی دارد.

منطقه بومی و زیستگاه

Durio kutejensis بومی جزیره بورنئو در اندونزی (به‌ویژه استان کالیمانتان شرقی) است. این درخت در جنگل‌های بارانی کم‌ارتفاع، حاشیه رودخانه‌ها و جنگل‌های ثانویه رشد می‌کند و به خاک‌های عمیق، حاصلخیز و با زهکشی خوب نیاز دارد.

ویژگی‌های ریخت‌شناسی

این درخت می‌تواند تا حدود ۲۰–۳۰ متر ارتفاع داشته باشد. برگ‌ها ساده، چرمی و همیشه‌سبز هستند. گل‌ها بزرگ و معمولاً به رنگ زرد مایل به قرمز بوده و توسط خفاش‌ها گرده‌افشانی می‌شوند. میوه‌ها زرد تا نارنجی و با بوی ملایم‌تر نسبت به دوریان معمولی توصیف شده‌اند.

تاریخچه و اهمیت علمی

Durio kutejensis در قرن بیستم به طور رسمی توصیف شد و در مطالعات تنوع ژنتیکی جنس Durio اهمیت دارد. این گونه به‌عنوان منبع ژنتیکی بالقوه برای اصلاح ارقام تجاری دوریان مورد توجه پژوهشگران است و همچنین نمونه‌ای جالب برای مطالعه هم‌تکاملی گیاهان جنگل بارانی و خفاش‌ها به شمار می‌آید.

خصوصیات - معرفی

ساقه و تنه

Durio kutejensis درختی همیشه‌سبز با تنه‌ای راست و استوانه‌ای است که می‌تواند تا حدود ۳۰ متر ارتفاع برسد. پوست تنه قهوه‌ای تا خاکستری و نسبتاً خشن است. شاخه‌ها اغلب افقی تا کمی آویزان بوده و تاج درخت پهن و متراکم است.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، متناوب و کشیده-بیضوی هستند و حدود ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر طول دارند. سطح رویی برگ سبز تیره و براق است، در حالی‌که سطح زیرین به رنگ طلایی-برنزی تا نقره‌ای و دارای پوشش کرکی ریز می‌باشد. لبه برگ‌ها صاف و نوک آنها باریک و تیز است.

گل‌ها

گل‌ها در خوشه‌های کوچک روی شاخه‌های مسن یا مستقیماً روی تنه ظاهر می‌شوند (کائولیکارپی). هر گل دارای کاسبرگ ضخیم و چندین گلبرگ گوشتی با رنگ سفید مایل به زرد تا کرم است. پرچم‌ها فراوان و متراکم‌اند. گل‌ها بزرگ، آویزان و اغلب معطر بوده و شب‌ها باز می‌شوند.

میوه و بذر

میوه بیضوی تا تخم‌مرغی، با خارهای کوتاه و نسبتاً نرم پوشیده شده و رنگ آن هنگام رسیدن زرد تا نارنجی روشن است. گوشت میوه زرد تا نارنجی و نسبتاً ضخیم است. بذرها بیضوی و قهوه‌ای‌رنگ بوده و درون آریل گوشتی قرار دارند.

شرایط نگهداری دوريان

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 22 تا 35 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک عميق، غني و مرطوب با زهکشي مناسب

شرایط دمایی و رطوبتی مناسب Durio kutejensis

Durio kutejensis یک درخت گرمسیری است که به دمای پایدار بین ۲۴ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد نیاز دارد و در برابر سرما و یخبندان بسیار حساس است. برای رشد بهینه، رطوبت نسبی هوا باید بالاتر از ۷۰٪ باشد و خشکی طولانی‌مدت می‌تواند باعث ریزش برگ و گل شود. این گونه به بارش سالانه زیاد و یکنواخت نیاز داشته و در مناطق با فصل خشک طولانی عملکرد ضعیفی دارد.

نور، مکان کاشت و محافظت

Durio kutejensis در حالت بالغ به نور کامل خورشید نیاز دارد، اما نهال‌های جوان بهتر است در نیم‌سایه و دور از بادهای شدید کاشته شوند. وزش بادهای خشک می‌تواند به برگ‌ها و شاخه‌های جوان آسیب زده و تبخیر را افزایش دهد، بنابراین کاشت در مکان‌های محافظت‌شده و کم‌باد توصیه می‌شود.

خاک، زهکشی و مدیریت آب

این گیاه در خاک‌های عمیق، لومی تا لومی‌رسی، غنی از مواد آلی و با pH کمی اسیدی (۵٫۵ تا ۶٫۵) بهترین رشد را دارد. خاک باید زهکشی خوب داشته باشد؛ ایستابی آب در اطراف ریشه موجب پوسیدگی می‌شود. در عین حال، Durio kutejensis به رطوبت یکنواخت خاک وابسته است، بنابراین آبیاری منظم بدون غرقابی بودن ضروری است.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی و پزشکی

در برخی نظام‌های طب سنتی جنوب‌شرق آسیا، از برگ‌ها و پوست ساقه Durio kutejensis به‌صورت جوشانده برای کمک به کاهش التهاب و حمایت از سلامت عمومی استفاده می‌شود. پالپ میوه به‌دلیل داشتن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و مواد مغذی، گاهی در فرآورده‌های خوراکی-کارکردی به‌عنوان پشتیبان تغذیه‌ای به‌کار می‌رود؛ بااین‌حال استانداردسازی دوز و شواهد بالینی مستقیم برای این گونه محدود است.

کاربردهای صنعتی و فرآورده‌های بهداشتی

عصاره‌های معطر میوه و بخش‌های معطر گیاه می‌توانند در صنایع غذایی به‌عنوان طعم‌دهنده و در صنایع آرایشی-بهداشتی برای تولید رایحه‌ها استفاده شوند. روغن‌ها و عصاره‌های لیپوفیلیک استخراج‌شده از بخش‌های گوشتی میوه، بالقوه در فرمولاسیون کرم‌ها و بالم‌ها به‌عنوان نرم‌کننده کاربرد دارند، مشروط به کنترل بو و پایداری.

کاربردهای جانبی از بخش‌های غیرخوراکی

پوست ضخیم میوه پس از خشک‌سازی و فرآوری می‌تواند به‌عنوان منبع فیبر گیاهی در تولید مواد جاذب، کمپوست، یا به‌صورت زیست‌توده در برخی کاربردهای انرژی/سوخت جامد مطرح شود. همچنین ضایعات آلی حاصل از میوه و برگ‌ها در مدیریت پسماند کشاورزی برای تولید کود آلی قابل استفاده است.

مقابله به آفات دوريان

آفات مهم دوریان Durio kutejensis

شته‌ها، شپشک‌های آردآلود و سپردار با مکیدن شیره، ضعف عمومی، بدشکلی برگ و ریزش گل را ایجاد می‌کنند و معمولاً با مورچه‌ها تشدید می‌شوند. پایش هفتگی، کنترل مورچه‌ها و حذف شاخه‌های شدیداً آلوده اولین گام است. استفاده از صابون‌های حشره‌کش یا روغن ولک (در ساعات خنک) و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها می‌تواند مؤثر باشد.

کرم‌های ساقه‌خوار و میوه‌خوار با ایجاد سوراخ، تراوش صمغ و پوسیدگی داخلی، خسارت اقتصادی ایجاد می‌کنند. جمع‌آوری و امحای میوه‌های افتاده، بستن زخم‌ها و تله‌های نوری/فرمونی توصیه می‌شود؛ در آلودگی شدید، به‌کارگیری هدفمند حشره‌کش‌های کم‌خطر طبق برچسب و با رعایت دوره کارنس انجام شود.

امراض رایج و نشانه‌ها

پوسیدگی ریشه و طوقه (اغلب ناشی از فیتوفتورا) با زردی، پژمردگی، سیاه‌شدن طوقه و کاهش رشد همراه است. زهکشی مناسب، پرهیز از آبیاری سنگین و ضدعفونی ابزار کلیدی است. کاربرد قارچ‌کش‌های سیستمیک مناسب (مانند فسفیت‌ها) در قالب برنامه پیشگیرانه و اصلاح خاک با مواد آلی مفید کمک می‌کند.

لکه‌برگی‌های قارچی و آنتراکنوز باعث لکه‌های قهوه‌ای/سیاه و ریزش برگ می‌شوند. هرس برای افزایش جریان هوا، حذف بقایا و اجتناب از خیس‌ماندن طولانی شاخ‌وبرگ از پایه‌های مدیریت است؛ در صورت نیاز، قارچ‌کش‌های حفاظتی به‌صورت تناوبی مصرف شوند.

نحوه تکثیر دوريان

تولیدمثل Durio kutejensis در طبیعت

Durio kutejensis (دوریان) در جنگل‌های گرمسیری بورنئو عمدتاً از طریق گرده‌افشانی گل‌ها تولیدمثل می‌کند. گل‌ها شب‌گشا هستند و با تولید شهد و بو، گرده‌افشان‌های فعال در شب را جذب می‌کنند. انتقال گرده بین گل‌ها برای تشکیل میوه و حفظ تنوع ژنتیکی جمعیت‌های طبیعی حیاتی است. پس از تشکیل میوه، بذرها درون میوه‌های رسیده قرار دارند و با افتادن میوه یا جابه‌جایی توسط جانوران، در محیط پراکنده می‌شوند.

تکثیر در خانه: بذر

رایج‌ترین روش خانگی، کاشت بذر تازه است، زیرا بذرها معمولاً عمر انباری کوتاهی دارند. بذر را در بستر سبک و غنی (مثلاً ترکیب کوکوپیت و پرلیت) در عمق کم بکارید و رطوبت یکنواخت و دمای گرم فراهم کنید. خشک شدن بستر در مراحل اولیه می‌تواند جوانه‌زنی و استقرار گیاهچه را به‌شدت کاهش دهد.

تکثیر در خانه: پیوند و قلمه

برای حفظ ویژگی‌های رقم، پیوند (مانند پیوند شکمی یا اسکنه) روی پایه‌های سازگار به‌کار می‌رود و نسبت به بذر، یکنواختی بیشتری ایجاد می‌کند. قلمه‌گیری در دوریان‌ها دشوارتر است و معمولاً نیاز به رطوبت بالا، هورمون ریشه‌زایی و محیط گلخانه‌ای دارد؛ با این حال در شرایط کنترل‌شده می‌تواند برای تکثیر محدود استفاده شود.

درخت قهوه سودانی قرمز دوريان کورا کورا دوریا گرندی فلوروس

درخت کولای غول‌پیکر سیدالاشجار دوریا گرندی فلوروس درخت کاپوک