آرتوکارپوس

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و خویشاوندی

Artocarpus rigidus از تیره Moraceae و جنس Artocarpus است که شامل نان‌درخت، جک‌فروت و گونه‌های خوراکی و جنگلی متعدد است. این گونه درختی همیشه‌سبز است و ساختار لاتکس‌دار آن، ویژگی مشترک بسیاری از موراسه‌ها است.

منطقه بومی و پراکنش

زادگاه Artocarpus rigidus جنگل‌های مرطوب جنوب‌شرقی آسیا است، به‌ویژه در مالزی، بورنئو، سوماترا و بخش‌هایی از شبه‌جزیره مالایا. این گونه عموماً در ارتفاعات پایین تا میان‌بند و در جنگل‌های بارانی گرمسیری رشد می‌کند.

زیستگاه و بوم‌شناسی

زیستگاه طبیعی آن حاشیه جنگل‌ها، بستر رودخانه‌ها و رویشیگاه‌های آفتاب‌گیر تا نیم‌سایه است. در خاک‌های عمیق و نسبتاً مرطوب با زهکشی خوب بهترین رشد را دارد. در ساختار جنگل، به‌عنوان درخت لایه میانی تا تاج‌بالا عمل می‌کند و برای حیات پرندگان و حشرات میوه‌خوار اهمیت اکولوژیک دارد.

تاریخچه و اهمیت علمی

توصیف علمی آن در قرن نوزدهم صورت گرفت و تحت مطالعات فلور جنوب‌شرقی آسیا ثبت گردید. Artocarpus rigidus برای درک تنوع ژنتیکی در جنس Artocarpus و خویشاوندی گونه‌های خوراکی و غیرخوراکی اهمیت پژوهشی دارد.

خصوصیات - معرفی

ساقه و تنه

ساقه‌ آرتوکارپوس ریگیدوس درختی همیشه‌سبز و نسبتاً بلند، با قامت ۱۵ تا ۲۵ متر است. تنه قطور، راست و با پوستی قهوه‌ای تا خاکستری تیره و ناهموار است که شیارهای کم‌عمق و برجستگی‌های نامنظم دارد. شاخه‌ها نسبتاً ضخیم و شکننده‌اند و تاجی گسترده و نیم‌کروی ایجاد می‌کنند.

برگ‌ها

برگ‌ها چرمی، ضخیم و نسبتاً بزرگ‌اند و معمولاً ۱۰ تا ۲۵ سانتی‌متر طول دارند. شکل برگ‌ها تخم‌مرغی تا بیضوی است و گاهی در گیاهان جوان، lobed یا بریدگی‌دار دیده می‌شود. سطح رویی برگ سبز تیره و براق و سطح زیرین سبز روشن‌تر با رگبرگ‌های برجسته زرد مایل به سبز است. حاشیه برگ‌ها اغلب صاف و نوک آن‌ها باریک و تیز است.

گل‌آذین و گل‌ها

گل‌ها تک‌جنسی و روی یک درخت (یک‌پایه) قرار دارند. گل‌آذین نر استوانه‌ای، بلند و زرد مایل به سبز است و به صورت سنبله‌های متراکم روی شاخه‌ها ظاهر می‌شود. گل‌آذین ماده کروی تا بیضوی و متراکم است و در نهایت به میوه مرکب و گوشت‌دار تبدیل می‌شود. رنگ گل‌ها عموماً سبز مایل به زرد و بدون گلبرگ‌های نمایان است.

شرایط نگهداری آرتوکارپوس

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 20 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي با زهکشي‌خوب؛ از خاک‌هاي خيلي سنگين اجتناب شود

دمای مناسب

Artocarpus rigidus گیاهی گرمسیری است و در دمای ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. دمای زیر ۱۰ درجه می‌تواند به برگ‌ها و ریشه آسیب بزند، بنابراین در مناطق سرد باید در گلخانه یا فضای سرپوشیده نگهداری شود.

رطوبت و آبیاری

رطوبت نسبی بالا (بالای ۶۰٪) برای این گیاه ضروری است. خاک باید همواره کمی مرطوب باشد اما غرقاب نشود. آبیاری منظم با کاهش در فصل خنک‌تر توصیه می‌شود. استفاده از مالچ به حفظ رطوبت خاک کمک می‌کند.

نور

این گیاه به نور زیاد و فیلترشده نیاز دارد. نور مستقیم و شدید ظهر در مناطق گرم می‌تواند سبب سوختگی برگ شود، بنابراین نیم‌سایه روشن یا نور پشت پنجره شرقی/غربی مناسب است.

خاک و تغذیه

خاک لومی سبک با زهکش عالی و pH کمی اسیدی تا خنثی برای رشد مطلوب توصیه می‌شود. افزودن کمپوست پوسیده و مواد آلی ساختار خاک را بهبود می‌بخشد. تغذیه ماهانه با کود کامل متعادل در فصل رشد به افزایش رشد رویشی و سلامت ریشه کمک می‌کند.

مقابله به آفات آرتوکارپوس

آفات مهم Artocarpus rigidus

شیره‌مک‌ها مانند شپشک‌های آردآلود و شته‌ها از آفات رایج آرتوکارپوس هستند که با تغذیه از شیره گیاهی باعث ضعف عمومی، پیچیدگی برگ و ترشح عسلک می‌شوند. عسلک سطح برگ و میوه را چسبناک کرده و زمینه رشد کپک دوده‌ای سیاه را فراهم می‌کند. لارو برخی پروانه‌ها نیز برگ‌ها را می‌جوند و سطح فتوسنتز را کاهش می‌دهند.

روش‌های کنترل آفات

مهم‌ترین راهکار، پایش منظم و حذف زودهنگام شاخه‌ها و برگ‌های آلوده است. برای کنترل بیولوژیک می‌توان به حفظ حشرات مفید مانند کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها اتکا کرد. در صورت طغیان شدید، استفاده هدفمند از حشره‌کش‌های روغنی (روغن ولک یا روغن معدنی سبک) در عصر هنگام و با پوشش کامل سطح برگ توصیه می‌شود. از سموم سیستمیک تنها در صورت ضرورت و با رعایت کامل دوز و زمان کارنس استفاده شود.

بیماری‌های قارچی و فیزیولوژیک

رطوبت زیاد و تهویه ضعیف می‌تواند موجب پوسیدگی ریشه و لکه برگی قارچی شود. نشانه‌ها شامل زردی برگ، پژمردگی و لکه‌های قهوه‌ای یا سیاه روی برگ است. آبیاری سنگین و خاک غیربادگیر، خطر بیماری‌های قارچی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

پیشگیری و درمان بیماری‌ها

استفاده از بستر کاشت با زهکش مناسب، آبیاری منظم بدون غرقاب و هرس شاخه‌های متراکم برای بهبود جریان هوا ضروری است. در صورت مشاهده علائم پوسیدگی ریشه، کاهش آبیاری، تعویض خاک و کاربرد قارچ‌کش‌های مس‌دار یا سیستمی مناسب توصیه می‌شود. ضدعفونی ابزار هرس با الکل یا محلول وایتکس رقیق برای جلوگیری از گسترش عوامل بیماری‌زا ضروری است.

نحوه تکثیر آرتوکارپوس

تولیدمثل آرتوکارپوس ریجیدوس در طبیعت

آرتوکارپوس ریجیدوس از خانواده توت (Moraceae) است و عمدتاً از طریق بذر در طبیعت گسترش می‌یابد. این درخت گل‌های نر و ماده جداگانه اما روی یک پایه (تک‌پایه) تولید می‌کند. گرده‌افشانی بیشتر توسط باد و حشرات انجام می‌شود. پس از گرده‌افشانی، میوه‌های مجتمع گوشتی تشکیل می‌شوند که بذرهای درشت درون آن قرار دارد. بذرها پس از رسیدن میوه و افتادن آن روی خاک جوانه می‌زنند و نهال‌های جدید را ایجاد می‌کنند.

تکثیر آرتوکارپوس ریجیدوس در خانه با بذر

برای تکثیر خانگی، بذرهای تازه از میوه رسیده جدا و شسته شوند. بذرها قوه نامیه کوتاهی دارند و باید سریع کاشته شوند. بستر کاشت سبک و غنی (ترکیب کوکوپیت و پرلیت) با زهکش مناسب لازم است. بذرها در عمق حدود ۲–۳ سانتی‌متری قرار داده و در دمای ۲۵–۳۰ درجه و رطوبت بالا نگهداری شوند. جوانه‌زنی معمولاً طی ۳–۶ هفته رخ می‌دهد.

تکثیر رویشی در خانه

اگرچه رایج‌تر از بذر نیست، می‌توان از قلمه نیمه‌چوبی یا خوابانیدن شاخه برای تکثیر رویشی استفاده کرد. قلمه‌ها با هورمون ریشه‌زا و رطوبت بالا (پوشش پلاستیکی شفاف) بهتر ریشه می‌دهند. خوابانیدن شاخه روی خاک مرطوب، روش مطمئن‌تری برای باغداران خانگی است.

مارانگ درخت نان آرتوکارپوس کِلِدانگ

انجیر هندی توت مجنون فیکوس لیراتا فيكوس دیورسیفولیا