آرتوکارپوس

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و نام‌های علمی

Artocarpus kemando عضوی از خانواده Moraceae (توتیان) و از جنس Artocarpus است که شامل درختان شناخته‌شده‌ای مانند جک‌فروت و درخت نان می‌شود. این گونه یک درخت همیشه‌سبز گرمسیری است که عمدتاً برای چوب و گاهی برای میوه‌های خوراکی محلی شناخته می‌شود. نام گونه‌ای «kemando» از نام بومی آن در بخش‌هایی از آسیای جنوب‌شرقی گرفته شده است.

منطقه بومی و پراکنش

زیستگاه طبیعی Artocarpus kemando جنگل‌های بارانی کم‌ارتفاع در منطقه بورنئو و بخش‌هایی از مالزی و اندونزی است. این درخت در خاک‌های عمیق، مرطوب و با زهکشی خوب رشد می‌کند و اغلب در حاشیه رودخانه‌ها و جنگل‌های دشت مشاهده می‌شود. آب‌وهوای بومی آن گرم، بسیار مرطوب و بدون فصل زمستان واقعی است.

بوم‌شناسی و اهمیت علمی

Artocarpus kemando با تولید میوه و بذرهای درشت، منبع تغذیه‌ای برای پرندگان و پستانداران جنگل‌های بارانی به‌شمار می‌رود. این گونه به دلیل نقش خود در تنوع ژنتیکی جنس Artocarpus و سازگاری با شرایط غرقابی دوره‌ای، برای پژوهش‌های بوم‌شناسی جنگل‌های حاره‌ای اهمیت دارد. همچنین چوب آن در برخی نواحی برای کاربردهای ساختمانی سبک و صنایع چوب محلی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.

خصوصیات - معرفی

ساقه و تنه

تنه Artocarpus kemando راست و استوانه‌ای بوده و درخت در زیستگاه طبیعی به ارتفاع حدود ۱۰ تا ۲۰ متر می‌رسد. قطر تنه معمولاً متوسط است و پوست تنه به رنگ قهوه‌ای تا خاکستری با بافتی نسبتاً زبر و پوسته‌پوسته دیده می‌شود. شیره‌ی لاتکسی سفیدرنگ در بافت‌های ساقه وجود دارد که با خراش پوست خارج می‌شود.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، همیشه‌سبز و نسبتاً بزرگ هستند و اغلب بین ۱۰ تا ۲۵ سانتی‌متر طول دارند. شکل برگ‌ها بیضوی تا کشیده با رأس تیز و حاشیه‌ی صاف یا کمی موج‌دار است. سطح بالایی برگ سبز تیره و براق و سطح زیرین سبز روشن‌تر است. رگبرگ میانی برجسته و رگبرگ‌های فرعی به‌صورت شبکه‌ای منظم دیده می‌شوند.

گل‌آذین و گل‌ها

گیاه تک‌پایه است و گل‌های نر و ماده روی یک درخت اما در گل‌آذین‌های جداگانه ظاهر می‌شوند. گل‌آذین‌ها سرگلی یا استوانه‌ای و متراکم بوده و رنگ آن‌ها سبز مایل به زرد تا زرد کم‌رنگ است. گل‌ها بسیار کوچک، بدون گلبرگ مشخص و در توده‌های فشرده قرار می‌گیرند که بعدها به میوه‌های مرکب تبدیل می‌شوند.

شرایط نگهداری آرتوکارپوس

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 20 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي با زهکشي‌خوب؛ از خاک‌هاي خيلي سنگين اجتناب شود

شرایط دما و اقلیم مناسب برای آرتوکارپوس کمندو

آرتوکارپوس کمندو گیاهی گرمسیری است و در دمای ۲۲ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. این گیاه نسبت به سرما حساس است و دماهای کمتر از ۱۵ درجه به ریشه و برگ‌ها آسیب می‌زند. قرارگیری در محیطی با نوسان دمایی کم و دور از بادهای سرد برای حفظ رشد یکنواخت ضروری است.

رطوبت هوا و آبیاری مناسب

این گونه به رطوبت هوای بالا (بیش از ۶۰٪) نیاز دارد و در اقلیم‌های مرطوب بارانی عملکرد بهتری دارد. آبیاری باید منظم و عمیق باشد، اما خاک هرگز کاملاً غرقاب نشود. خشک شدن شدید خاک به ریشه‌های سطحی صدمه می‌زند، بنابراین حفظ رطوبت یکنواخت اهمیت ویژه‌ای دارد.

نور، خاک و زهکشی

آرتوکارپوس کمندو نور کامل تا نیم‌سایه را می‌پسندد؛ نور مستقیم فیلترشده بهترین وضعیت نوری است. خاک ایده‌آل، لومی تا لومی‌رسی، غنی از مواد آلی و با pH کمی اسیدی تا خنثی است. زهکشی خوب برای جلوگیری از پوسیدگی ریشه حیاتی است، اما خاک باید توان نگهداری رطوبت بالا را نیز داشته باشد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی آرتوکارپوس کمندو

برگ‌ها و پوست تنه Artocarpus kemando در طب سنتی جنوب‌شرق آسیا برای درمان التهاب، تب و عفونت‌های خفیف به کار می‌روند. جوشانده برگ‌ها خاصیت ضدمیکروبی و آنتی‌اکسیدانی دارد و گاهی برای بهبود زخم‌های سطحی روی پوست استفاده می‌شود. عصاره پوست تنه نیز به دلیل داشتن فلاونوئیدها و ترکیبات فنولی، در کاهش دردهای موضعی و مشکلات مفصلی مصرف می‌گردد.

کاربردهای صنعتی و فنی اندام‌های گیاه

چوب آرتوکارپوس کمندو بادوام و نیمه‌سبک است و در ساخت سازه‌های سبک چوبی، مبلمان روستایی و قایق‌های کوچک کاربرد دارد. لاتکس (شیره سفید) این گیاه گاهی به‌عنوان چسب طبیعی و در آب‌بندی قایق‌ها استفاده می‌شود. پوست تنه و ریشه می‌توانند منبع رنگ‌های طبیعی زرد تا قهوه‌ای برای رنگرزی الیاف گیاهی باشند. میوه‌های نارس، علاوه بر مصرف خوراکی محلی، گاه به عنوان منبع نشاسته در فرآورده‌های غذایی سنتی به کار می‌روند.

مقابله به آفات آرتوکارپوس

آفات مهم آرتوکارپوس kemando

مهم‌ترین آفات این گونه شامل شته‌ها، تریپس، شپشک‌های آردآلود و لارو برخی پروانه‌ها هستند. این آفات با مکیدن شیره گیاهی، زردی برگ، ریزش زودرس و کاهش رشد را ایجاد می‌کنند. شته و شپشک با تولید عسلمان، زمینه رشد قارچ فوماژین (دوده‌ای) را فراهم کرده و فتوسنتز را کاهش می‌دهند. لارو پروانه‌ها نیز سوراخ برگ و جوانه‌ها را سبب می‌شوند.

بیماری‌ها و اختلالات قارچی

بیماری‌های قارچی مانند پوسیدگی ریشه (Phytophthora)، لکه برگی و کپک‌های سطحی در شرایط رطوبت بالا و زهکش ضعیف بروز می‌کنند. علائم اصلی شامل سیاه شدن و نرم شدن ریشه‌ها، پژمردگی پایدار، لکه‌های قهوه‌ای تا سیاه روی برگ و ریزش ناگهانی برگ است. آبیاری بیش از حد و تهویه نامناسب بستر، مهم‌ترین عوامل تشدیدکننده این بیماری‌ها هستند.

روش‌های پیشگیری و مقابله

اساس مدیریت آفات و بیماری‌های آرتوکارپوس، پیشگیری و بهداشت گیاهی است. تأمین خاک با زهکش خوب، اجتناب از آبیاری غرقابی، هرس شاخه‌های آلوده و حذف برگ و میوه بیمار، تراکم کمتر بوته‌ها و گردش هوای کافی توصیه می‌شود. برای آفات سطحی، شست‌وشوی برگ با آب و صابون ملایم، روغن ولک یا روغن‌های گیاهی می‌تواند جمعیت را کاهش دهد. در آلودگی‌های قارچی شدید، استفاده هدفمند از قارچ‌کش‌های سیستمیک مجاز همراه با بهبود شرایط محیطی ضروری است. کنترل بیولوژیک با شکارگرهای طبیعی شته و شپشک نیز گزینه‌ای پایدار محسوب می‌شود.

بوتانگ کِلِدانگ درخت نان مارانگ

آجیل نان اِنتاواک انجیر درخت نان