زنبق دورنگ

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه سامانه‌ای

Iris fosterana با نام فارسی «زنبق دورنگ» از تیرهٔ Iridaceae (زنبقیان) و از جنس Iris است؛ جنسی بزرگ در تک‌لپه‌ای‌ها که با ساختار گل ویژه شامل «فال‌ها» (tepals) و اندام‌های زایشی مشخص شناخته می‌شود. این گونه در گروه زنبق‌های پیازی قرار می‌گیرد و به‌طور معمول به‌صورت گیاهی چندساله با چرخهٔ رویشی-زایشی فصلی مطالعه می‌شود.

منطقهٔ بومی و زیستگاه

پراکنش طبیعی Iris fosterana عمدتاً به آسیای جنوب‌غربی نسبت داده می‌شود و داده‌های فلوری آن، خاستگاه آن را بیشتر در پهنه‌های کوهستانی و نیمه‌خشک منطقهٔ ایران و پیرامون فلات ایران گزارش می‌کنند. زیستگاه‌های معمول آن شامل دامنه‌های سنگلاخی، خاک‌های سبک با زهکشی بالا، و علفزارهای کوهپایه‌ای است؛ جایی که زمستان‌های سرد و بهارِ کوتاه و مرطوب، فرصت گل‌دهی سریع را فراهم می‌کند.

ویژگی‌های اکولوژیک و سازگاری‌ها

این زنبق پیازی با ذخیرهٔ مواد غذایی در اندام زیرزمینی، به خشکی تابستان و نوسان دمایی ارتفاعات سازگار است. رشد فعال اغلب در اواخر زمستان تا بهار رخ می‌دهد و سپس با گرم‌تر شدن هوا وارد دورهٔ رکود می‌شود. رنگ‌آمیزی دورنگ گل‌ها می‌تواند در چارچوب بوم‌شناسی گرده‌افشانی، به افزایش جلب گرده‌افشان‌ها در زیستگاه‌های کم‌گل کمک کند.

تاریخچهٔ نام‌گذاری و اهمیت علمی

نام گونه «fosterana» در سنت نام‌گذاری گیاه‌شناسی معمولاً به‌افتخار یک گیاه‌شناس یا گردآورنده (Foster) انتخاب شده است. این گونه در مطالعات تنوع زنبق‌های پیازی و تحول صفات گل ارزش دارد و به‌عنوان نمونه‌ای از سازگاری‌های گیاهان ژئوفیت در اقلیم‌های فصلی مدیترانه‌ای–ایرانو-تورانی بررسی می‌شود.

خصوصیات - معرفی

زنبق از رده تک لپه ای ها و گیاهان بومی ایران بوده که در نقاط مختلف کشور به صورت وحشی می روید. گیاهی چندساله و دارای اندام زیرزمینی به شکل ریزوم یا پیاز با غده می باشد. گونه های زنبق دارای ارزش زینتی و دارویی بسیار زیادی هستند. بیش از 300 نوع زنبق وحشی در دنیا وجود دارد که ازاین تعداد 20 گونه و زیرگونه آن در ایران گزارش شده است. ارتفاع زنبق دورنگ 15 سانتی متر می باشد. ترکیب نامعقول رنگ گل آویزهای به رنگ زرد با حاشیه سفید و درفش های بنفش خمیده با هیچ یک از گونه های دیگر اشتباه نمی شود. آویزها حدود 4 سانتی متر و درفش ها حدود 2 و نیم سانتی متر طول دارند. به صورت توده ای انبوه روئیده و ریشه های واقع در قاعده پیاز ان خیلی باریک می باشد. 

شرایط نگهداری زنبق دورنگ

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 18-25 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز مکان های صخره ای

دما و چرخه فصلی

Iris fosterana (زنبق دورنگ) یک گیاه پیازیِ مناطق کوهستانی است و به زمستان‌های سرد برای تحریک گل‌دهی نیاز دارد. بهترین بازه دمایی رشد فعال در اواخر زمستان تا بهار حدود 5 تا 18°C است. در تابستان، دوره خواب را می‌گذراند و گرمای متوسط همراه با خشکی نسبی خاک برای سلامت پیاز مفید است. یخبندان‌های کوتاه‌مدت معمولاً قابل‌تحمل‌اند، اما از رطوبت پایدار همراه با سرما باید پرهیز شود.

نور و جایگاه کاشت

نور کامل تا نیم‌سایه روشن مناسب‌ترین شرایط است؛ آفتاب صبحگاهی و سایه سبک بعدازظهر در اقلیم‌های گرم‌تر به افزایش کیفیت گل کمک می‌کند. در سایه عمیق، برگ‌ها بلند و ضعیف شده و گل‌دهی کاهش می‌یابد. گردش هوای خوب اطراف بوته برای کاهش بیماری‌های قارچی ضروری است.

رطوبت و آبیاری

در فصل رشد (از شروع جوانه‌زنی تا پایان گل‌دهی) خاک باید یكنواخت نمناک ولی نه خیس باشد. پس از زرد شدن برگ‌ها، آبیاری را به‌تدریج کم کنید تا پیاز وارد خواب شود. رطوبت بالای محیط در کنار تهویه ضعیف می‌تواند پوسیدگی و لکه‌برگی را افزایش دهد.

خاک، زهکشی و تغذیه

زهکشی عالی مهم‌ترین شرط موفقیت است. خاک لومی-شنی یا خاک باغچه سبک با مواد آلی کم‌تا‌متوسط ایده‌آل است؛ خاک‌های سنگین رسی باید با شن درشت و کمپوست بالغ اصلاح شوند. pH خنثی تا کمی قلیایی (حدود 6.5 تا 8) مناسب است. کوددهی سبک در آغاز رشد با کود کامل کم‌ازت (یا کود پیازی) کافی است.

عمق کاشت و نکات تکمیلی

پیاز را در عمق حدود 10 تا 15 سانتی‌متر بکارید و فاصله 10 تا 15 سانتی‌متر رعایت کنید. از ماندگاری آب در گلدان یا بستر، به‌خصوص در زمستان، جلوگیری کنید و در مناطق بسیار مرطوب از بسترهای مرتفع یا ترکیب‌های بسیار سبک استفاده شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

گونه های زنبق اهمیت دارویی بسیار زیادی داشته و در درمان سرطان، التهاب و آلودگی های باکتریایی و ویروسی کاربرد دارند. در درمان سرماخوردگی، آنفلونزا، مالاریا، دندان درد و کبودی استفاده می شود. 

مقابله به آفات زنبق دورنگ

آفات مهم Iris fosterana (زنبق دورنگ)

شته‌ها از رایج‌ترین آفات زنبق دورنگ هستند که با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ، ضعف عمومی و انتقال ویروس‌ها می‌شوند. کنه‌های تارعنکبوتی در هوای گرم و خشک، لکه‌های زرد ریز روی برگ‌ها ایجاد کرده و بافت را نازک می‌کنند. حلزون‌ها و راب‌ها نیز به جوانه‌ها و برگ‌های جوان حمله کرده و حفره‌های نامنظم بر جای می‌گذارند.

بیماری‌های قارچی و ویروسی

پوسیدگی ریزومی ناشی از قارچ‌ها و باکتری‌ها مهم‌ترین بیماری زنبق دورنگ است که با بوی بد، نرم‌شدن ریزوم و زردی سریع برگ‌ها شناخته می‌شود. لکه‌برگی قارچی موجب ظهور لکه‌های قهوه‌ای یا خاکستری و خشک شدن نوک برگ‌ها می‌گردد. ویروس موزاییک زنبق با ایجاد رگه‌ها و نقوش نامنظم روی برگ باعث کاهش گل‌دهی و ضعف پایدار بوته می‌شود.

روش‌های پیشگیری و مبارزه

برای کنترل آفات، شست‌وشوی برگ‌ها با آب، حذف بخش‌های آلوده و در صورت لزوم استفاده هدفمند از صابون حشره‌کش یا روغن‌های معدنی توصیه می‌شود. زهکشی خوب و عدم آبیاری غرقابی مهم‌ترین راه پیشگیری از پوسیدگی ریزوم است. ضدعفونی ابزار، حذف و سوزاندن بخش‌های بیمار و پرهیز از کاشت ریزوم‌های مشکوک، فشار بیماری‌های قارچی و ویروسی را کاهش می‌دهد. استفاده از مالچ خشک و تله‌های دستی برای جمع‌آوری حلزون‌ها، راهی کم‌خطر و مؤثر در باغچه‌های خانگی است.

زنبق سفید زنبق زنبق هزار مسجدی زنبق ایرانی

زعفران پاییزه گلایول سیاه زنبق سنگونیا زنبق توری