زنبق توری

دانستنیهای علمی

خانواده و رده‌بندی

Iris reticulata یا زنبق توری، از خانواده Iridaceae و جنس Iris است. این گونه در گروه زنبق‌های پیازی کوچک قرار می‌گیرد و به دلیل پیازچه‌های پوشیده از الیاف توری‌شکل، چنین نامی گرفته است. این گیاه از نظر ریخت‌شناسی، نمونه‌ای کلاسیک از سازگاری زنبق‌ها به زمستان‌های سرد و تابستان‌های خشک است.

منطقه بومی و پراکنش طبیعی

زیستگاه طبیعی زنبق توری در قفقاز، ترکیه، شمال ایران و شمال عراق گزارش شده است. این گیاه در دامنه‌های کوهستانی، چراگاه‌های سنگلاخی و شیب‌های آفتابگیر با خاک نسبتاً سبک و زهکش‌دار رشد می‌کند. رشد طبیعی آن اغلب در مناطقی است که زمستان سرد و مرطوب و تابستان خشک دارند.

زیستگاه و سازگاری‌های بوم‌شناختی

Iris reticulata یک ژئوفیت است؛ یعنی اندام‌های ذخیره‌ای زیرزمینی دارد که به آن اجازه می‌دهد دوره‌های نامساعد را پشت‌سر بگذارد. برگ‌های باریک و تقریباً چمنی، سطح تبخیر را کاهش می‌دهند. گل‌دهی بسیار زودهنگام در اواخر زمستان تا اوایل بهار، راهبردی برای استفاده از رطوبت زمستانی و رقابت کمتر با سایر گونه‌ها است.

تاریخچه و اهمیت علمی

این گونه در سده نوزدهم برای دانشمندان اروپایی شناخته شد و به‌سرعت وارد باغ‌های گیاه‌شناسی شد. زنبق توری در برنامه‌های اصلاح نژاد برای تولید ارقام مقاوم و پُرگل در زنبق‌های پیازی کوتاه نقش مهمی داشته است. همچنین به عنوان یک مدل کوچک‌جثه برای مطالعه فیزیولوژی گل‌دهی زودرس در گیاهان پیازی استفاده می‌شود.

خصوصیات - معرفی

ارتفاع گیاه زنبق توری 10 سانتیمتر می باشد. برگ های باریک چهارگوش به عرض 1و نیم تا 3 میلی متر و پوشینه های الیافی توری پیاز این گونه از سایر گونه های زنبق ایرانی متمایز می باشد. رنگ گل های آن خیلی متغیر بوده و از رنگ بنفش ارغوانی تیره تا قدری بنفش آبی کم رنگ یا سفید با خال ها یا لکه های بنفش دیده می شود و همیشه در امتداد وسط آویزه های گل این گونه کاکلی با بالی به رنگ زرد طلایی وجود دارد. اغلب در کنار برف های در ال ذوب می روید.فصل گلدهی فروردین تا اردیبهشت است. 

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 10-20 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز به خاکی با زهکش بسیار خوب نیاز دارند

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی زنبق توری

در برخی منابع طب سنتی، از پیاز و ریزوم iris reticulata به صورت بسیار محدود و با احتیاط به عنوان قاعده‌آور و مسهل خفیف یاد شده است، اما به علت وجود ترکیبات بالقوه سمی، مصرف خوراکی آن بدون نظارت علمی توصیه نمی‌شود. در طب گیاهی مدرن، این گونه کمتر از دیگر زنبق‌ها استفاده می‌شود و بیشتر در حد مطالعات مقدماتی درباره ترکیبات فنولی و آنتی‌اکسیدانی قرار دارد.

ترکیبات شیمیایی و پتانسیل فارماکولوژیک

بخش‌های زیرزمینی و گل‌ها حاوی فلاونوئیدها و آنتوسیانین‌ها هستند که برای پژوهش در زمینه خواص آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و محافظت‌کننده سلولی بررسی می‌شوند. اسانس‌های معطر این گیاه نیز می‌توانند منبعی برای استخراج ترکیبات آروماتیک در تحقیقات داروسازی و آرایشی باشند، هرچند هنوز در حد استفاده صنعتی گسترده تثبیت نشده‌اند.

کاربردهای صنعتی و زینتی–معطر

کاربرد اصلی زنبق توری در حال حاضر زینتی و تولید مناظر بهاری در فضای سبز و گلدانی است. عطر ملایم گل‌ها، آن را نامزد بالقوه برای استخراج رایحه در صنایع عطرسازی و افزودنی‌های معطر می‌کند، اما استفاده تجاری وسیع مانند برخی گونه‌های دیگر زنبق (مثلاً زنبق آلمانی) هنوز جایگاه تثبیت‌شده‌ای نیافته است.

مقابله به آفات زنبق توری

آفات رایج زنبق توری (Iris reticulata)

مهم‌ترین آفات این گیاه پیازدار شامل شته‌ها، تریپس و حلزون‌ها هستند. شته و تریپس با مکیدن شیره گیاه موجب لکه‌های نقره‌ای، پیچیدگی برگ و کاهش گلدهی می‌شوند. کنترل اولیه با شست‌وشوی برگ‌ها و حذف علف‌های هرز اطراف، فشار آفت را به‌طور محسوسی کم می‌کند. در آلودگی‌های شدید، استفاده هدفمند از صابون حشره‌کش یا روغن‌های باغبانی در زمان فعالیت آفت (صبح خنک) توصیه می‌شود. برای حلزون‌ها، جمع‌آوری دستی شبانه، تله‌های طعمه‌ای و ایجاد نوارهای بازدارنده اطراف بستر می‌تواند مؤثر باشد.

امراض مهم و علائم

پوسیدگی پیاز (اغلب قارچی/باکتریایی) و لکه‌برگی از شایع‌ترین بیماری‌ها هستند. پوسیدگی پیاز با نرم‌شدن، بوی نامطبوع و توقف رشد شناخته می‌شود و معمولاً در خاک‌های سنگین و آبیاری زیاد تشدید می‌گردد. لکه‌برگی با نقاط قهوه‌ای تا سیاه روی برگ‌ها و زردی تدریجی همراه است.

روش‌های پیشگیری و مقابله

کلیدی‌ترین اقدام، مدیریت رطوبت است: خاک سبک با زهکشی بالا و آبیاری فقط پس از خشک‌شدن سطح خاک. پیازهای آلوده را فوراً خارج و معدوم کنید و ابزار را ضدعفونی نمایید. کاشت با فاصله مناسب برای گردش هوا، پرهیز از آبیاری بارانی و تناوب کشت به کاهش بیماری کمک می‌کند. در مناطق پرخطر، ضدعفونی پیش‌کاشت پیاز با قارچ‌کش‌های مجاز و استفاده از ترکیبات مسی در شروع علائم لکه‌برگی می‌تواند اثرگذار باشد.

نحوه تکثیر زنبق توری

تکثیر از طریق تقسیم ریزوم انجام می شود. تقسیم هر 3-4 سال یکبار انجام می شود تا برگ ها متراکم نشوند و از گلدهی آنان کاسته نشود. زمان تقسیم زمانی است که گیاه در رکود نسبی به سر برد یعنی از اواسط تیرماه تا اواخر شهریور بسته به اینکه زمان گلدهی چه موقعی باشد (برخی از منابع 4-6 هفته بعد از اتمام گلدهی و در برخی دیگر 12-20 هفته بعد از ظهور جوانه های گل را برای این عمل مناسب دانسته اند. 

زنبق زاگرس زنبق خراسانی زنبق هزار مسجدی زنبق دورنگ

گلایول ایرانی زنبق سیمین رگه زعفران بهاره زنبق سفید