این مقاله به معرفی جامع گونه Coffea bengalensis میپردازد. ویژگیهای ریختشناسی، پراکنش جغرافیایی، زیستگاه طبیعی و نیازهای بومشناختی این گونه بررسی میشود. همچنین جایگاه ردهبندی، اهمیت ژنتیکی و پتانسیل آن بهعنوان منبع ژرمپلاسم در برنامههای اصلاح و بهنژادی قهوه ارزیابی شده است.
دانستنیهای علمی
نام علمي
Coffea bengalensis
خانواده و طبقهبندی
گیاه Coffea bengalensis از تیرهی Rubiaceae و از جنس Coffea است. این گونه از دیدگاه فیلوژنتیکی به قهوه عربیکا نزدیک است اما میوه و عادت رشدی متفاوتی دارد. این گونه بهعنوان «قهوه وحشی آسیای جنوبی» نیز شناخته میشود.
منطقه بومی و پراکنش
زادگاه اصلی قهوه بنگال دامنههای هیمالیا در بنگلادش، نپال، بوتان و شمالشرق هند است. این گیاه اغلب در جنگلهای همیشهسبز و نیمههمیشهسبز کوهستانی بین ارتفاع ۳۰۰ تا ۱۵۰۰ متر میروید و در حاشیهٔ جنگلها و شیبهای مرطوب حضور دارد.
زیستگاه و بومشناسی
Coffea bengalensis در زیرسایهٔ درختان بلند رشد کرده و به رطوبت نسبی بالا و خاکهای عمیق و غنی از مواد آلی نیاز دارد. این گونه بخشی از لایهٔ زیرچوبی جنگلهای بارانی است و برای تنوع ژنتیکی قهوههای وحشی اهمیت حفاظتی دارد.
تاریخچه و اهمیت علمی
این گونه در قرن نوزدهم توسط گیاهشناسان استعماری در بنگال توصیف شد اما هرگز مانند قهوه عربیکا و روبوستا وارد کشت تجاری گسترده نشد. امروزه پژوهشگران آن را منبع بالقوه ژنهای مقاومت به آفات، بیماریها و تنشهای محیطی برای اصلاح نژاد قهوه میدانند.
خصوصیات - معرفی
ویژگیهای ساقه و شاخهها
ساقه Coffea bengalensis چوبی، نسبتاً کوتاه و بهصورت درختچهای است. رنگ ساقه قهوهای مایل به خاکستری بوده و با افزایش سن پوستهپوسته میشود. شاخهها افقی تا کمی آویزان و نسبتاً نازک هستند که به گیاه ظاهری متراکم و پرپشت میدهند.
برگها
برگها ساده، همیشهسبز و روبهرو (Opposite) هستند. شکل برگها بیضوی تا کشیده با نوک تیز و حاشیه کامل است. رنگ سطح رویی برگ سبز تیره و براق و سطح زیرین سبز روشنتر است. رگبرگ میانی برجسته و رگبرگهای فرعی منظم و شبکهای دیده میشوند. اندازه برگها معمولاً ۶ تا ۱۲ سانتیمتر طول و ۳ تا ۵ سانتیمتر عرض دارد.
گلها
گلها کوچک، خوشهای و در محور برگها ظاهر میشوند. رنگ گلها سفید تا شیری با بوی معطر و ملایم است. هر گل دارای ۵ لوب کاسبرگ و ۵ گلبرگ لولهای و بازشونده است. پرچمها بیرونزده و متعدّد بوده و ظاهر پرگل به گیاه میدهند.
میوه و بذر
میوه شفتی، گرد تا کمی بیضوی و ابتدا سبز، سپس قرمز تیره در زمان رسیدن است. درون هر میوه معمولاً دو بذر قهوهای مایل به سبز وجود دارد که سطح آنها خمیده و دارای شیار طولی مشخص است.
شرایط نگهداری قهوه بنگال
نور مورد نياز
متوسط
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
18 تا 30 سانتيگراد درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
ترکيب سبک با زهکشيخوب: پيت/کوکوپيت + پرليت + کمي خاکبرگ
|
شرایط دمایی و رطوبتی مناسب
Coffea bengalensis در آبوهوای گرم و مرطوب رشد بهینه دارد. دامنه دمای مناسب برای این گیاه حدود ۱۸ تا ۲۶ درجه سانتیگراد است و از نوسانات شدید دمایی، بهویژه سرما و یخبندان، باید محافظت شود. رطوبت نسبی بالا، حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد، برای حفظ شادابی برگها ضروری است و خشکی طولانیمدت موجب ریزش برگ و کاهش رشد میشود.
نیاز نوری و محل استقرار
Coffea bengalensis به نور ملایم و فیلترشده نیاز دارد. قرارگیری در سایهروشن، زیر تاج درختان یا پشت پرده نازک در داخل ساختمان ایدهآل است. تابش مستقیم و شدید آفتاب، بهویژه در ظهر تابستان، میتواند باعث سوختگی برگها و کاهش کیفیت رشد شود.
خاک، آبیاری و سایر شرایط بستر
این گیاه خاکی با بافت سبک تا متوسط، غنی از مواد آلی و دارای زهکشی مناسب را ترجیح میدهد. pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود ۶ تا ۷) برای جذب مناسب عناصر غذایی توصیه میشود. آبیاری باید منظم و یکنواخت باشد؛ خاک همواره کمی مرطوب بماند اما از ماندگاری آب و غرقاب شدن گلدان جلوگیری شود. استفاده دورهای از مالچ آلی به حفظ رطوبت و بهبود ساختار خاک کمک میکند.
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
کاربردهای دارویی قهوه بنگال
برگهای Coffea bengalensis به دلیل داشتن ترکیبات پلیفنولی و کافئین خفیف، در طب سنتی برای کاهش خستگی و سردرد بهصورت جوشانده ملایم استفاده میشوند. عصاره آبی برگها خاصیت آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی دارد و در برخی نواحی برای التیام زخمهای سطحی و گزش حشرات بهصورت ضماد موضعی به کار میرود. دانههای نارس به علت محتوای آلکالوئیدی، برای بهبود هضم و تحریک خفیف سیستم عصبی مصرف میشوند، اما مصرف بیرویه آنها توصیه نمیشود.
کاربردهای صنعتی و غذایی
دانههای رسیده قهوه بنگال پس از برشتهسازی، در تهیه نوشیدنیهای قهوهای ملایم یا بهعنوان افزودنی معطر در ترکیب با سایر گونههای قهوه استفاده میشوند. از پوسته و تفاله میوه میتوان در تولید نوشیدنیهای تخمیری کمکافئین و نیز بهعنوان منبع ارزان آنتیاکسیدان در صنایع غذایی بهره برد. چوب و بقایای گیاه بهعنوان سوخت زیستتوده و در تولید کود آلی برای بهبود ساختمان خاک در مزارع قهوه و کشتهای مخلوط کاربرد دارد.
مقابله به آفات قهوه بنگال
آفات مهم Coffea bengalensis
شپشکهای آردآلود و قهوهای از مهمترین آفات قهوه بنگال هستند که با مکیدن شیره گیاهی، زردی برگ، ریزش زودرس و ضعف عمومی بوته را سبب میشوند. کنههای ریز نیز با ایجاد لکههای نقرهای روی برگ و پیچیدگی آنها خسارت میزنند. در شرایط گرم و خشک، جمعیت این آفات بهسرعت افزایش مییابد و میتواند کاهش رشد و گلدهی را در پی داشته باشد.
روشهای مقابله با آفات
برای کنترل آفات مکنده، رعایت بهداشت مزرعه و حذف شاخههای آلوده و علفهای هرز ضروری است. استفاده از دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها برای شپشکها توصیه میشود. در طغیان شدید، بهکارگیری روغنهای معدنی یا صابونهای حشرهکش بهصورت محلولپاشی روی سطح زیرین برگها مؤثر است. آبیاری منظم و پرهیز از تنش خشکی، حساسیت گیاه را کاهش میدهد.
بیماریها و علائم آنها
بیماریهای قارچی مانند لکهبرگی و پوسیدگی ریشه در خاکهای سنگین و مرطوب دیده میشود. علائم شامل لکههای قهوهای با هاله زرد روی برگ و پژمردگی تدریجی همراه با سیاه شدن ریشهها است. شرایط تهویه ضعیف و آبیاری غرقابی، محیط مناسب برای گسترش این امراض فراهم میکند.
مدیریت بیماریها
بهبود زهکشی خاک، پرهیز از آبیاری بیش از حد و ضدعفونی ابزار هرس، پایه کنترل بیماریها است. حذف و سوزاندن برگها و ریشههای شدیداً آلوده توصیه میشود. در مناطق آلوده، استفاده تناوبی از قارچکشهای سیستمیک با دوز توصیهشده، همراه با تقویت گیاه از طریق تغذیه متعادل، مؤثرترین راه کاهش خسارت بیماریها در Coffea bengalensis است.
نحوه تکثیر قهوه بنگال
تولیدمثل Coffea bengalensis در طبیعت
قهوه بنگال (Coffea bengalensis) در زیستگاههای گرم و مرطوب عمدتاً از راه تولیدمثل جنسی تکثیر میشود. گلها معمولاً دوجنسیاند و پس از گردهافشانی (اغلب توسط حشرات)، میوههای گوشتی شبیه «چری» تشکیل میشود که درون آنها بذر قرار دارد. پراکنش بذر بیشتر از طریق جانوران میوهخوار انجام میشود؛ حیوانات با خوردن میوه و دفع یا رهاسازی بذر، آن را به نقاط جدید منتقل میکنند. جوانهزنی بذرها در بسترهای مرطوب و نیمسایه، بهویژه پس از نرم شدن پوشش میوه و فراهم شدن رطوبت پایدار، موفقتر است.
روشهای تکثیر در خانه
برای تکثیر خانگی، رایجترین روش استفاده از بذر تازه است. بذرها را از میوه کاملاً رسیده جدا کرده، پالپ را کاملاً بشویید و در بستر سبک (پیتماس+پرلیت) در عمق کم بکارید. دما حدود ۲۲–۲۸ درجه و رطوبت بالا برای جوانهزنی کلیدی است و خاک باید همواره نمناک ولی غیرغرقابی بماند.
روش دیگر قلمه نیمهخشبی است: قلمه ۱۰–۱۵ سانتیمتری با ۲–۳ گره را در بستر استریل و مرطوب قرار دهید و با پوشش پلاستیکی شفاف، رطوبت را حفظ کنید. نور زیادِ غیرمستقیم و تهویه ملایم، احتمال ریشهدهی را افزایش میدهد.
منابع :
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
گياهان ديگر از همين خانواده :