گوجه‌فرنگي سياه

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه گیاهشناسی

Lycopersicon melanocarpa گونه‌ای از تیره Solanaceae (بادنجانیان) است که خویشاوند نزدیک گوجه‌فرنگی خوراکی Solanum lycopersicum محسوب می‌شود. جنس Lycopersicon در منابع قدیمی‌تر به‌صورت جداگانه ذکر می‌شد، اما در رده‌بندی‌های نوین اغلب در جنس Solanum ادغام شده است. این گیاه علفی، یک‌ساله تا چندساله کوتاه‌عمر با ساقه‌های پوشیده از کرک غده‌ای است.

منطقه بومی و زیستگاه طبیعی

خاستگاه اصلی Lycopersicon melanocarpa نواحی آند در آمریکای جنوبی است؛ به‌ویژه دامنه‌های کوهستانی پرو، اکوادور و بولیوی. این گونه معمولاً در ارتفاعات متوسط تا زیاد، در حاشیه جنگل‌های کوهستانی، زمین‌های باز سنگلاخی و کشتزارهای رهاشده رشد می‌کند. خاک‌های نسبتاً سبک، با زهکشی خوب و غنای متوسط آلی، به‌همراه تابش مستقیم خورشید برای آن مناسب است.

تاریخچه و اهمیت علمی

گوجه‌فرنگی‌های تیره‌رنگ از جمله L. melanocarpa دیرزمانی در کشت‌های بومی آندی استفاده می‌شدند، اما شناخت علمی آن‌ها عمدتاً در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شکل گرفت. این گونه به سبب رنگدانه‌های آنتوسیانینی بالا مورد توجه پژوهش‌های تغذیه‌ای و ژنتیک اصلاح گوجه‌فرنگی است. به‌عنوان منبع ژنی مقاومت به تنش‌ها و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی، در برنامه‌های به‌نژادی اهمیت ویژه‌ای دارد.

خصوصیات - معرفی

ساقه و ساختار رویشی

Lycopersicon melanocarpa گیاهی علفی با ساقه نسبتاً ضخیم و نیمه‌بالارونده است. ساقه‌ها سبز مایل به بنفش بوده و با کرک‌های ریز غده‌ای پوشیده می‌شوند که در لمس کمی چسبناک هستند. با افزایش سن، ساقه‌ها کمی چوبی و زاویه‌دار شده و به کمک قیم یا قفس فلزی بهتر رشد می‌کنند.

برگ‌ها

برگ‌ها شانه‌ای، بریده‌بریده و مرکب هستند و از ۵ تا ۹ برگچه ناهمسان تشکیل می‌شوند. رنگ برگ‌ها سبز تیره تا سبز مایل به بنفش است و در نور شدید، حاشیه‌ها ممکن است به رنگ ارغوانی درآیند. سطح برگ کرک‌دار و کمی زبر است و بوی گوجه‌فرنگی وحشی می‌دهد. برگ‌ها نسبتاً بزرگ و افتاده بوده و تاج گیاه را متراکم می‌کنند.

گل‌ها

گل‌ها کوچک، زرد روشن و ستاره‌ای شکل هستند. هر گل‌آذین خوشه‌ای شامل 5 تا 10 گل است که از میان گره‌های ساقه ظاهر می‌شود. کاسبرگ‌ها باریک و نوک‌تیز بوده و پس از تشکیل میوه نیز پایدار می‌مانند. پرچم‌ها به صورت حلقه‌ای زردرنگ پیرامون خامه قرار گرفته و ظاهری مخروطی ایجاد می‌کنند.

میوه‌های نارس

میوه‌های نارس کروی تا کمی بیضوی و ابتدا سبز روشن هستند و گاه لکه‌های تیره‌تر نشان می‌دهند. پوست صاف و براق بوده و اندازه میوه‌ها معمولاً کوچک تا متوسط است. با نزدیک شدن به رسیدگی، رنگ میوه به سمت بنفش تیره و سپس سیاه متمایل می‌شود.

شرایط نگهداری گوجه‌فرنگي سياه

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15 تا 30 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي غني و زهکشي‌خوب (ترجيحاً با کمپوست/کود دامي پوسيده)

دما و نور مناسب برای رشد گوجه‌فرنگی سیاه (Lycopersicon melanocarpa)

گوجه‌فرنگی سیاه گیاهی گرما‌دوست است و در دمای ۲۰ تا ۲۸ درجه سانتی‌گراد بهترین رشد را دارد. در دماهای زیر ۱۲ و بالای ۳۵ درجه، گل‌دهی و تشکیل میوه به‌شدت کاهش می‌یابد. این گیاه نیازمند نور کامل خورشید است؛ روزانه حداقل ۶ تا ۸ ساعت آفتاب مستقیم برای رنگ‌گیری تیره میوه‌ها و افزایش قند ضروری است. در مناطق بسیار گرم، سایه‌بان سبک در بعدازظهر از سوختگی برگ و میوه جلوگیری می‌کند.

رطوبت، آبیاری و تهویه

رطوبت نسبی ملایم (۵۰ تا ۷۰٪) برای کاهش تنش و پیشگیری از بیماری‌های قارچی مناسب است. آبیاری باید منظم و عمیق باشد تا خاک همیشه کمی مرطوب بماند، اما غرقاب نشود. استفاده از مالچ آلی برای حفظ رطوبت و کاهش نوسانات دمای خاک توصیه می‌شود. تهویه‌ی خوب اطراف بوته‌ها به خشک شدن برگ‌ها پس از آبیاری کمک کرده و خطر بیماری‌ها را کاهش می‌دهد.

خاک، pH و تغذیه گیاه

بهترین بستر برای گوجه‌فرنگی سیاه خاکی سبک، عمیق و کاملاً زهکش‌دار است؛ مخلوط لوم شنی با ماده آلی فراوان ایده‌آل است. pH مناسب بین ۶ تا ۶/۸ است؛ در این بازه، جذب عناصر ریزمغذی برای تشکیل رنگدانه‌های تیره بهینه می‌شود. افزودن کودهای آلی پوسیده و کمپوست، همراه با تأمین منظم پتاسیم و کلسیم، برای استحکام دیواره میوه‌ها و کاهش ترکیدگی ضروری است.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی و پزشکی

میوه Lycopersicon melanocarpa (گوجه‌فرنگی سیاه) به دلیل غلظت بالای آنتوسیانین‌ها، لیکوپن و ویتامین C در پژوهش‌های تغذیه‌درمانی مورد توجه است. عصاره‌های پوسته و پالپ میوه به‌عنوان آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی در فرمولاسیون مکمل‌های غذایی و محصولات سلامت‌محور برای کمک به کاهش استرس اکسیداتیو بررسی می‌شوند. همچنین ترکیبات فنولی آن در مطالعات آزمایشگاهی برای پشتیبانی از سلامت قلب و عروق و پاسخ‌های ضدالتهابی گزارش شده‌اند.

دانه‌ها حاوی روغن‌های گیاهی و فیتواسترول‌ها هستند و روغن دانه می‌تواند در تولید فرآورده‌های موضعی با هدف نرم‌کنندگی و حفاظت از سد پوستی به کار رود. در برخی کاربردهای دارویی-آرایشی، عصاره دانه و تفاله میوه به‌صورت مواد کمکی در کرم‌ها و سرم‌های پوستی استفاده می‌شوند.

کاربردهای صنعتی و فناوری زیستی

رنگدانه‌های تیره (آنتوسیانین‌ها) در پوست میوه به‌عنوان رنگ طبیعی برای توسعه محصولات غذایی و دارویی با برچسب «فاقد رنگ مصنوعی» قابل استفاده‌اند. تفاله و ضایعات فرآوری نیز منبع ترکیبات زیست‌فعال بوده و در استخراج صنعتی آنتی‌اکسیدان‌ها و تولید افزودنی‌های عملکردی کاربرد دارند. برگ‌ها و اندام‌های سبز، به دلیل وجود گلیکوالکالوئیدها، بیشتر در پژوهش‌های جداسازی ترکیبات ثانویه و ارزیابی زیست‌فعالی (و نه مصرف مستقیم) به کار می‌روند.

مقابله به آفات گوجه‌فرنگي سياه

آفات رایج گوجه‌فرنگی سیاه (Lycopersicon melanocarpa)

شته‌ها، سفیدبالک گلخانه‌ای، تریپس، کنه تارتن و کرم میوه‌خوار (Helicoverpa) از مهم‌ترین آفات هستند. علائم شامل پیچیدگی برگ، عسلک و کپک دوده‌ای، لکه‌های نقره‌ای، تار و ریزش گل و سوراخ‌خوردگی میوه است. پایش هفتگی و نصب کارت‌های زرد/آبی چسبنده برای تشخیص زودهنگام ضروری است.

برای کنترل، از بهداشت مزرعه (حذف علف‌های هرز و بقایای آلوده)، توری ضدحشره، آبیاری یکنواخت و کاهش تنش استفاده کنید. رهاسازی عوامل زیستی مانند زنبور Encarsia برای سفیدبالک و استفاده از صابون‌های حشره‌کش/روغن‌های معدنی برای آفات مکنده مؤثر است. در صورت نیاز به سمپاشی، تناوب مواد مؤثره و رعایت دوره کارنس از بروز مقاومت جلوگیری می‌کند.

امراض مهم و مدیریت آن‌ها

بلایت زودرس (Alternaria)، بلایت دیررس (Phytophthora)، سفیدک سطحی، پژمردگی فوزاریومی/ورتیسیلیومی، لکه باکتریایی و ویروس‌هایی مانند موزاییک و پیچیدگی برگ از بیماری‌های کلیدی‌اند. علائم شامل لکه‌های حلقه‌ای، آبسوختگی و پوسیدگی، سفیدک پودری، زردی و پژمردگی آوندی و بدشکلی برگ است. استفاده از نشاء سالم و ارقام متحمل، پایه پیشگیری است.

تهویه و فاصله کشت مناسب، پرهیز از آبیاری بارانی، ضدعفونی ابزار، تناوب ۳–۴ ساله با گیاهان غیرسولاناسه و حذف بوته‌های آلوده توصیه می‌شود. برای بیماری‌های قارچی، کاربرد پیشگیرانه قارچ‌کش‌های مجاز و برای باکتری‌ها ترکیبات مسی (مطابق برچسب) به‌کار رود. کنترل ناقلان (سفیدبالک/شته) مهم‌ترین راه کاهش بیماری‌های ویروسی است.

کوکونا تاجریزی سیاه سیب گرگ نارانجیلا

گوجه کشمشی فلفل تاماریلو یوکرومای گل‌درشت