دانستنیهای علمی
ردهبندی و خویشاوندی
Citrus junos که به «نارنگی یوزو» مشهور است، گونهای از سرده Citrus در خانواده Rutaceae است. این گیاه جزو گروه مرکبات آسیای شرقی بوده و از نظر ژنتیکی به گریپفروت، نارنج و انواع نارنگیها نزدیک است. پژوهشهای مولکولی نشان میدهد یوزو هیبریدی طبیعی میان گونههای اولیه مرکبات است.
منطقه بومی و زیستگاه
خاستگاه اصلی یوزو، مناطق مرزی چین مرکزی و تبت است. این گونه بعدها در کره و ژاپن بومیوار شد و امروزه بیشترین تنوع کشت آن در نواحی خنک و مرطوب ژاپن مانند شیکوکو و کیوشو دیده میشود. یوزو نسبت به اغلب مرکبات تحمل بیشتری به سرما و دمای نزدیک صفر دارد و در درههای رودخانهای و دامنههای با زهکش خوب رشد میکند.
تاریخچه و کاربردهای سنتی
اسناد تاریخی چینی از کشت یوزو در حدود ۲۰۰۰ سال پیش یاد میکنند. در دوره نارا و هیآن، یوزو به ژاپن وارد شد و بهتدریج در باغهای معابد و روستاها گسترش یافت. در طب سنتی شرق آسیا، پوست و آب یوزو برای بهبود گردش خون و سرماخوردگی به کار میرفته است. در ژاپن، استفاده آیینی از میوه در حمامهای زمستانی «یوزویو» سابقهای چند صد ساله دارد.
![نارنگی یوزو]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
انواع مختلفی از آب و هواها
خاک مورد نياز
خاک های حاصلخیز با رطوبت کافی
|
"نارنگی یوزو" یکی از درختان میوه خانواده سدابیان و جنس مرکبات است. این درخت یک هیبرید دورگه بین گونه های Citrus ichangensis و Citrus reticulata است که بیشتر در کشورهای شرق آسیا از جمله چین و تبت یافت می شود. و در ژاپن و کره نیز تولید می گردد.
این میوه ها گاهی شبیه گریپ فروت (البته بسیار کوچکتر از گریپ فروت ها) و دارای پوستی ناهموار و در برخی موارد یکپارچه می باشد. میوه های رسیده به رنگ زرد یا سبز یا زرد مایل به سبز هستند. میوه های یوزو بسیار معطر بوده و عموماً به قطر 5.5 تا 7.5 سانتیمتر مشاهده می شوند، البته در برخی موارد می توانند حتی از گریپ فروت ها نیز بزرگتر باشند (بیش از 10 سانتیمتر یا بزرگتر).
برگ ها به دلیل وجود دمبرگ های بزرگ، جالب توجه هستند. این برگ ها دارای عطری بسیار قوی می باشند.
گل ها به رنگ سفید یا مایل به سفید و بسیار معطر می باشند. زمان گلدهی این گیاهان اواخر زمستان یا اوایل بهار می باشد.
در ژاپن یک واریته از نارنگی یوزو به نام "هانا یوزو" به صورت زینتی و برای گل های زیبا و خوشبویش پرورش داده می شود که ارزش گل ها در آن بیشتر از میوه ها است.
![yuzu]()
شرایط محیط رشد
این درختان برخلاف بسیاری از مرکبات می توانند سرما را تحمل کنند و حتی در نواحی بسیاری از گونه های مرکبات حساس بوده و حداقل دمای زمستان در آنها به -9 درجه سانتیگراد (15 درجه فارنهایت) می رسد نیز رشد کنند.
درختان یوزو به انواع آب و هواها -از گرمسیری تا نیمه گرمسیری و مدیترانه ای- سازگار می باشند.
آبیاری مناسب در طول فصل رشد و نیز در طی ماه های خشک، می تواند به بهبود عملکرد و کیفیت محصول کمک کند. این گیاهان نباید برای طولانی مدت در شرایط خشکی قرار بگیرند.
پی اچ مناسب خاک برای آنها بین 5.6 تا 7.5 می باشد.
![Citrus junos]()
مقابله به آفات نارنگی یوزو
آفات رایج یوزو و نشانهها
در Citrus junos (یوزو) آفات مکنده مانند شتهها، شپشکهای سپردار و آردآلود، و کنهها با زردی برگ، پیچیدگی، ترشح عسلک و ایجاد کپک دودهای همراهاند. مینوز برگ مرکبات نیز با ایجاد دالانهای مارپیچی در برگهای جوان، رشد را کاهش میدهد و درخت را مستعد بیماری میکند.
روشهای مدیریت و کنترل آفات
پایش هفتگی پشت برگها و شاخههای جوان، هرس شاخههای شدیداً آلوده و کنترل مورچهها (که از عسلک تغذیه کرده و آفات را محافظت میکنند) پایه مدیریت است. شستوشوی شاخساره با آب و استفاده از صابونهای حشرهکش یا روغنهای معدنی/ولک در زمان مناسب، جمعیت شپشک و شته را کاهش میدهد. برای مینوز، محافظت از رشدهای جوان و در صورت لزوم استفاده هدفمند از راهکارهای انتخابی و حفظ دشمنان طبیعی (کفشدوزکها و زنبورهای پارازیتوئید) توصیه میشود.
بیماریهای مهم و راهکارهای پیشگیری
بیماریهای قارچی مانند گموز/پوسیدگی طوقه (Phytophthora) با تراوش صمغ و زخم طوقه، و لکهبرگیها با لکههای قهوهای روی برگ و میوه دیده میشوند. زهکشی مناسب، آبیاری دور از طوقه، ضدعفونی ابزار، حذف برگ و میوه آلوده و بهبود گردش هوا با هرس، کلیدی است. در شرایط مساعد بیماری، استفاده محدود از قارچکشهای مسی یا فسفیتها طبق برچسب و زمانبندی صحیح میتواند شدت بیماری را کاهش دهد.
![نارنگی یوزو]()
نحوه تکثیر نارنگی یوزو
تکثیر درختان نارنگی یوزو از طریق کشت بذرها و انجام پیوند صورت می گیرد.
یوزو (Citrus junos) مانند بسیاری از مرکبات میتواند از طریق بذر تکثیر شود، اما این روش برای تولید گیاهان یکنواخت و میوهدهی قابل پیشبینی کمتر توصیه میشود. نهالهای بذری ممکن است از نظر کیفیت میوه، زمان باردهی و مقاومتها با گیاه مادری متفاوت باشند و معمولاً دیرتر به بار مینشینند. در طبیعت، گردهافشانی توسط حشرات انجام شده و پس از تشکیل میوه، بذرها با پراکنش توسط جانوران یا انتقال انسان گسترش مییابند.
روش مرسوم در باغداری و حتی برای نگهداری خانگی، پیوند (مانند پیوند شکمی/T-budding یا پیوند اسکنه) است. در این روش، پیوندک یوزو روی پایههای مناسب مرکبات قرار میگیرد تا ویژگیهای رقم حفظ شود و گیاه سریعتر به باردهی برسد. انتخاب پایه بر تحمل سرما، شوری، و بیماریهای خاکزاد اثر دارد؛ بنابراین در مناطق سردتر، پایههای مقاومتر ارجحاند.
قلمه نیمهخشبی در فصل رشد میتواند برای تکثیر استفاده شود، اما ریشهزایی در مرکبات گاهی دشوار است و معمولاً به رطوبت بالا، بستر سبک (پیت/پرلیت) و گاه هورمون ریشهزا نیاز دارد. خوابانیدن شاخه نیز در برخی شرایط ممکن است، ولی نسبت به پیوند کمتر رایج است. قلمهها و خوابانیدن گیاه را «خودریشه» میکنند و این میتواند بر vigor و تحمل تنشها اثر بگذارد.
در تولید تجاری و پژوهشی، کشت بافت برای تکثیر سریع و تولید گیاهان سالم بهکار میرود. مزیت اصلی آن تکثیر انبوه و امکان تهیه نهالهای عاری از برخی عوامل بیماریزا است، هرچند به تجهیزات تخصصی نیاز دارد.
میوه های این گیاه مانند سایر مرکبات دارای ارزش خوراکی هستند. و به عنوان آب میوه نیز از آنها استفاده می شود.
برخی از واریته های آن نیز به دلیل گل های زیبا و خوشبو به عنوان درختچه ای زینتی کشت می شوند.
از روغن پوست میوه ها نیز عطری بسیار خوشبو و قوی تولید می شود. همچنین از آن در تهیه لوسیون ها و صابون ها نیز استفاده می شود.
در برخی نواحی با غوطه ور کردن میوه ها در آب گرمی که برای شستشوی لباس ها به کار می رود، سبب خوشبو شدن لباس ها می شوند.
همچنین گفته می شود که حمام آب گرمی که آغشته به روغن این میوه ها باشد سبب ایجاد آرامش می گردد.