دانستنیهای علمی
ردهبندی گیاهشناسی
Rhus coriaria L. که در فارسی «سماق سیسیلی» یا «سماق خوراکی» نام دارد، به خانواده Anacardiaceae (پستهایان) و جنس Rhus تعلق دارد. این خانواده شامل گیاهان مهمی مانند پسته (Pistacia) و انبه (Mangifera) است. Rhus coriaria یک درختچه خزانکننده با برگهای شانهای و میوههای خوشهای قرمز تیره است.
منطقه بومی و پراکنش
خاستگاه اصلی سماق سیسیلی، ناحیه مدیترانه شرقی است. این گونه در ایتالیا (بهویژه سیسیل)، یونان، ترکیه، سوریه، لبنان، فلسطین، ایران و قفقاز رویش دارد. زیستگاه طبیعی آن دامنههای آفتابگیر، شیبهای سنگلاخی، حاشیه جنگلهای باز و خاکهای سبک و نسبتاً فقیر است.
تاریخچه و کاربردهای سنتی
استفاده از سماق سیسیلی دستکم به دوران باستان در مدیترانه و خاورمیانه بازمیگردد. یونانیان و رومیان از میوه خشک آن بهعنوان چاشنی ترش و نیز منبع رنگهای طبیعی استفاده میکردند. در منابع دارویی قرون میانه، سماق بهعنوان قابض و ضدعفونیکننده معرفی شده است. امروزه نیز این گونه بهدلیل ارزش ادویهای، دارویی بالقوه و مقاومت نسبی به خشکی مورد توجه پژوهشهای گیاهشناسی و کشاورزی است.
![سماق سیسیلی]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری
خاک مورد نياز
خاک های حاصلخیز
|
گیاه "سماق سیسیلی" درختچه ای خزاندار یا درختی کوچک از خانواده آناکاردیاسه و بومی جنوب اروپا است. میوه های خشک این گیاه به عنوان ادویه به خصوص در مخلوط با ادویه های دیگر مورد استفاده قرار می گیرند. این میوه ها دارای مزه ای ترش می باشند. میوه های نابالغ و بذرهای این گیاه نیز مورد استفاده خوراکی قرار می گیرند.
این درختان یا درختچه ها می توانند حدود 3 متر طول داشته باشند. گل ها در گل آذین های خوشه ای تولید شده و از جولای تا آگست ظاهر می شوند. این گل ها هرمافرودیت (دارای اندام های جنسی نر و ماده بر روی یک گل) بوده و گرده افشانی آنها توسط زنبورهای عسل صورت می گیرد.
![Sicilian sumac]()
شرایط محیط رشد
دما و اقلیم مناسب سماق سیسیلی
سماق سیسیلی (Rhus coriaria) گیاهی نیمهگرمسیری و مقاوم به خشکی است. بهترین رشد آن در اقلیم مدیترانهای با زمستانهای ملایم و تابستانهای گرم و خشک رخ میدهد. دامنه دمایی مناسب بین ۱۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد است و گیاه کوتاهمدت دماهای نزدیک صفر را نیز تحمل میکند، اما یخبندان شدید و طولانی به جوانهها آسیب میزند.
نور و شدت تابش
این گونه برای تولید برگ و خوشههای پررنگ به آفتاب کامل نیاز دارد. حداقل ۶ تا ۸ ساعت نور مستقیم در روز توصیه میشود. در سایهروشن رشد میکند اما تراکم شاخوبرگ و کیفیت ادویهای میوه کاهش مییابد. کاشت در دامنههای رو به جنوب یا غرب در مناطق سردتر مناسبتر است.
خاک، رطوبت و آبیاری
سماق سیسیلی خاکهای سبک تا متوسط، با زهکش خوب و pH کمی اسیدی تا خنثی (۶ تا ۷) را ترجیح میدهد. تحمل شوری و فقر غذایی نسبی دارد، اما در خاکهای عمیق و غنیتر عملکرد بهتری نشان میدهد. رطوبت متوسط خاک برای استقرار ضروری است؛ پس از استقرار، آبیاری عمیق و کمدفعات نسبت به آبیاری سطحی و مکرر برتری دارد.
![Rhus coriaria]()
مقابله به آفات سماق سیسیلی
آفات رایج سماق سیسیلی (Rhus coriaria)
شتهها، شپشکهای سپردار و آردآلود، و کنههای تارتن از آفات مهم سماق هستند و با مکیدن شیره گیاهی باعث ضعف، زردی برگ و کاهش رشد میشوند. پایش منظم زیرِ برگها و سرشاخههای جوان کلید تشخیص زودهنگام آفات مکنده است.
برای کنترل، ابتدا از روشهای غیرشیمیایی استفاده شود: هرس شاخههای آلوده، شستوشوی شاخساره با آب، حذف علفهای هرز میزبان، و حمایت از دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها. در صورت شدت آلودگی، روغن ولک/روغنهای باغبانی یا صابونهای حشرهکش طبق برچسب مصرف، و در مرحله رشد فعال آفت بهکار رود.
امراض مهم و نشانهها
سفیدک پودری میتواند به صورت پوشش سفید روی برگها ظاهر شود و موجب بدشکلی و ریزش برگ گردد. لکهبرگیهای قارچی نیز لکههای قهوهای تا سیاه ایجاد میکنند. آبیاری بارانی و رطوبت طولانی روی برگها خطر بیماریهای قارچی را افزایش میدهد.
برای پیشگیری و مدیریت، تهویه با هرس سبک، فاصله کشت مناسب، جمعآوری و امحای برگهای آلوده، و آبیاری در پای بوته توصیه میشود. در صورت نیاز، استفاده هدفمند از قارچکشهای مجاز (مانند گوگرد برای سفیدک یا ترکیبات مسی برای برخی لکهبرگیها) فقط با رعایت دستورالعمل و تناوب مواد انجام شود.
اقدامات یکپارچه و اصولی
بهترین نتیجه با مدیریت تلفیقی (IPM) حاصل میشود: پایش هفتگی، تغذیه متعادل (پرهیز از ازت زیاد)، کاهش تنش خشکی، و ضدعفونی ابزار هرس برای جلوگیری از انتقال عوامل بیماریزا.
![سماق سیسیلی]()
نحوه تکثیر سماق سیسیلی
یکی از روش های تکثیر این گیاه، کشت بذرهای آن است. بهترین زمان کشت بذرها، بلافاصله پس از رسیدن در شاسی سرد است. بهتر است بذور را قبل از کشت به مدت 24 ساعت در آب گرم خیساند. بذرهای انبار شده برای کشت به تیمار آب گرم نیاز دارند. پس از آن می توان آنها را در اوایل بهار کشت کرد. زمانی که نهال های بذری به اندازه کافی بزرگ شدند، آنها را به گلدان های جداگانه ای منتقل می کنند. بهتر است این نهال ها را در اولین زمستان در گلخانه نگهداری کرد. پس از رفع خطر سرما، در اواخر بهار یا اوایل زمستان، آنها را به باغ یا مکان های اصلی منتقل می کنند.
یکی دیگر از روش های ازدیاد سماق سیسیلی، ریشه دار کردن قلمه های چوبی نیمه رسیده به طول حدود 10 سانتیمتر و به همراه پاشنه، طی ماه های جولای تا آگست است.
همچنین با استفاده از پاجوش در اوخر پاییز تا زمستان نیز می توان این گیاهان را تکثیر نمود.
این گیاه به خوبی در خاک های عمیق و به خوبی آبیاری شده رشد خواهد کرد. همچنین بهترین رشد را در خاک های حاصلخیز و مرطوب و مکان هایی با آفتاب کامل خواهند داشت. برخی گزارش ها حاکی از این است که این گیاه می تواند به خوبی در باغ های بریتانیا در فصل سرما دوام بیاورد ولی برخی دیگر بیان می کنند که این گیاهان قدر به تحمل فصل سرما در محیط های باز نیستند. گیاهان جوان از سرمای دیررس بهاره آسیب خواهند دید.
این گیاهام دارای شاخه های ترد و شکننده بوده که در اثر وزش بادهای شدید، آسیب می بینند.
میوه های خشک این گیاه به عنوان ادویه به خصوص در مخلوط با ادویه های دیگر مورد استفاده قرار می گیرند. این میوه ها دارای مزه ای ترش می باشند. میوه های نابالغ و بذرهای این گیاه نیز مورد استفاده خوراکی قرار می گیرند.
برگ ها و پوست این گیاه به صورت سنتی در صنعت دباغی یا چرم سازی مورد استفاده قرار می گیرند و دارای تانیک اسید می باشند. برگ های این گیاه حاوی 20 تا 35 درصد تانن است.
برگ ها و بذرهای این گیاه، قابض، ادرارآور، بندآورنده خون و مقوی هستند. همچنین از بذرهای این گیاه برای درمان اسهال های خونی استفاده می شود.
همچنین می توان از بخش های مختلف گیاه برای تهیه رنگ های قرمز، زرد، سیاه و قهوه ای در صنایع رنگ رزی استفاده کرد.
از روغن استخراج شده از برگ ها نیز برای تهیه شمع استفاده می کنند.
میوه های این گیاه حاوی مواد سمی هستند که در افراد حساس می توانند باعث ایجاد علائم حساسیت گردند. زیرا همانند بسیاری از گیاهان خویشاوند خود در این جنس، دارای ماده urushiol می باشند.