تاج‌خروس پر

دانستنیهای علمی

خانواده و رده‌بندی

تاج‌خروس پر با نام علمی Celosia argentea var. plumosa از خانواده Amaranthaceae و تیره علف‌ماران است. این گیاه در جنس Celosia قرار دارد که شامل گونه‌های زینتی و علف‌هرزی متعددی است. تاج‌خروس‌ها از نظر ساختار گل‌آذین نمونه‌ای شاخص از سازگاری گیاهان یک‌ساله گرمادوست به شمار می‌آیند.

منطقه بومی و زیستگاه

زادگاه اصلی Celosia argentea عمدتاً مناطق گرمسیری آفریقا و آسیاست، هرچند خاستگاه دقیق آن مورد بحث پژوهشگران است. این گیاه در طبیعت در حاشیه مزارع، زمین‌های بایر، و حاشیه جاده‌ها در مناطق گرم و نیمه‌گرم دیده می‌شود. تحمل گرما و خاک‌های نسبتاً فقیر، به آن امکان گسترش به گستره‌ای وسیع در نواحی نیمه‌گرمسیری و گرمسیری جهان داده است.

تاریخچه و کاربردهای سنتی

تاج‌خروس پر از قرون گذشته در آسیا و آفریقا هم به عنوان گیاه زینتی و هم سبزی خوراکی کشت می‌شده است. در برخی فرهنگ‌ها از برگ و جوانه‌های آن به عنوان سبزی خوراکی و منبع ویتامین‌ها استفاده می‌شده است. در طب سنتی برخی مناطق، Celosia argentea برای کاربردهای ملایم دارویی مانند بهبود زخم و مشکلات چشمی گزارش شده است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و عادت رشد

تاج‌خروس پر گیاهی علفی و یک‌ساله است با ساقه‌های قائم تا حدود ۳۰–۶۰ سانتی‌متر ارتفاع. ساقه‌ها نسبتاً ضخیم، گوشتی، اندکی شیاردار و اغلب به رنگ سبز روشن تا سبز مایل به قرمز هستند. انشعابات فراوان ساقه، گیاه را به صورت بوته‌ای متراکم و زینتی درمی‌آورد.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، متناوب و بدون بریدگی‌اند و شکل آن‌ها از نیزه‌ای تا تخم‌مرغی کشیده متغیر است. طول برگ‌ها معمولاً ۵–۱۰ سانتی‌متر و نوک آن‌ها تیز است. رنگ برگ‌ها اغلب سبز است، اما در برخی واریته‌ها ته‌رنگ بنفش یا قرمز دیده می‌شود. دمبرگ‌ها باریک و نسبتاً بلند بوده و برگ‌ها سطحی صاف و کمی براق دارند.

گل‌آذین و گل‌ها

ویژگی بارز این گیاه گل‌آذین‌های پرپُشت و پر مانند آن است که به صورت خوشه‌های قائم و متراکم در انتهای ساقه ظاهر می‌شوند. این گل‌آذین‌ها می‌توانند ۱۰–۲۰ سانتی‌متر طول داشته باشند. رنگ گل‌ها بسیار متنوع است: زرد، نارنجی، قرمز، صورتی تا ارغوانی روشن. گل‌ها کوچک، فراوان و بدون گلبرگ‌های نمایان بوده اما براکته‌های رنگین، جلوه اصلی را ایجاد می‌کنند.

بذر و سایر اندام‌ها

پس از پژمرده شدن گل‌آذین، کپسول‌های کوچک بذر تشکیل می‌شود که حاوی بذرهای بسیار ریز، گرد و تیره‌رنگ است. سیستم ریشه‌ای فیبری و سطحی بوده و در خاک‌های سبک بهتر گسترش می‌یابد.

شرایط نگهداری تاج‌خروس پر

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15 تا 30 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک سبک تا لومي با زهکشي‌خوب

نور و دما

تاج‌خروس پر در آفتاب کامل بهترین رشد و رنگ‌پذیری را دارد. روزانه حداقل ۶ ساعت نور مستقیم نیاز است؛ در مناطق خیلی گرم، نور فیلترشده بعدازظهر مفید است. دمای مناسب رشد بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد است و گیاه به سرما و دماهای زیر ۱۵ درجه حساس است.

رطوبت و آبیاری

این گیاه رطوبت نسبی متوسط را می‌پسندد و در هوای خیلی خشک ممکن است نوک برگ‌ها آسیب ببیند. خاک باید همواره کمی مرطوب اما نه غرقابی باشد. آبیاری منظم با فاصله‌ای که سطح خاک کمی خشک شود، از پوسیدگی ریشه جلوگیری می‌کند.

خاک و تغذیه

بهترین بستر، خاک سبک، غنی از مواد آلی و کاملاً زهکش‌دار است. ترکیب خاک باغچه، کمپوست و پرلیت یا ماسه شسته مناسب است. pH کمی اسیدی تا خنثی (۶ تا ۷) توصیه می‌شود. استفاده از کود کامل متعادل با دوز کم، هر ۳ تا ۴ هفته در فصل رشد، به تشکیل گل‌آذین‌های پرپشت کمک می‌کند.

تهویه و شرایط کاشت

تهویه ملایم و جریان هوای ملایم از بیماری‌های قارچی می‌کاهد. فاصله‌گذاری مناسب بین بوته‌ها از ازدحام و رطوبت بیش‌ازحد جلوگیری می‌کند.

مقابله به آفات تاج‌خروس پر

آفات مهم تاج‌خروس پر (Celosia argentea plumosa)

شته‌، مگس سفید و تریپس از آفات رایج تاج‌خروس پر هستند. این حشرات با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ، زردی و توقف رشد می‌شوند و شته‌ها با تولید عسلک، زمینه رشد کپک دوده‌ای را فراهم می‌کنند. کنه‌های ریز نیز در گرما و خشکی شدید، لکه‌های نقره‌ای و زرد روی برگ ایجاد می‌کنند.

برای کنترل، ابتدا از روش‌های غیرشیمیایی استفاده شود. شست‌وشوی ملایم برگ‌ها با آب، حذف برگ‌های بسیار آلوده، افزایش رطوبت نسبی و استفاده از توری و کارت زرد چسبنده به کاهش جمعیت آفات کمک می‌کند. در صورت نیاز، مصرف صابون حشره‌کش یا روغن ولک به‌صورت محلول‌پاشی روی سطح زیرین برگ‌ها مؤثر است.

بیماری‌های قارچی و باکتریایی

پوسیدگی ریشه و طوقه ناشی از قارچ‌های Pythium و Rhizoctonia در بسترهای سنگین و خیس شایع است. این بیماری با خم شدن گیاهچه، سیاه شدن پایه ساقه و مرگ تدریجی ظاهر می‌شود. لکه برگی‌های قارچی نیز به‌صورت نقاط قهوه‌ای با هاله زرد روی برگ‌ها دیده می‌شوند.

برای پیشگیری، از خاک سبک و زهکش‌دار، ضدعفونی نسبی بستر کشت، آبیاری منظم بدون غرقاب و پرهیز از خیس نگه‌داشتن طولانی برگ‌ها استفاده کنید. حذف سریع گیاهان بیمار و بهبود تهویه، چرخه گسترش بیماری را می‌شکند. در موارد شدید، می‌توان با نظر کارشناس از قارچ‌کش‌های مناسب به‌صورت موضعی بهره گرفت.

نحوه تکثیر تاج‌خروس پر

تولیدمثل Celosia argentea plumosa در طبیعت

تاج‌خروس پر (Celosia argentea plumosa) در طبیعت عمدتاً از راه تولید بذر پس از گرده‌افشانی تکثیر می‌شود. گل‌آذین‌های پرمانند آن گل‌های ریز فراوانی دارند که گرده را در دسترس حشرات گرده‌افشان (مانند زنبورها) قرار می‌دهند و بخشی از گرده نیز می‌تواند با باد جابه‌جا شود.

پس از لقاح، کپسول‌های کوچک بذر تشکیل می‌شود و با رسیدن، بذرهای بسیار ریز و سبک آزاد می‌گردند. این بذرها به‌واسطه تکان خوردن ساقه‌ها، جریان هوا و جابه‌جایی سطحی خاک پخش شده و در فصل گرم و خاک نسبتاً سبک جوانه می‌زنند.

روش‌های تکثیر در خانه

رایج‌ترین روش، کاشت بذر است: بذرها را روی سطح بستر سبک و استریل (مثل کوکوپیت+پرلیت) بپاشید و فقط اندکی فشار دهید؛ چون برای جوانه‌زنی به نور ملایم نیاز دارند. رطوبت یکنواخت و دمای گرم (حدود ۲۰–۲۵°C) جوانه‌زنی را تسریع می‌کند.

همچنین می‌توان از قلمه ساقه استفاده کرد: قلمه‌های نیمه‌خشبی ۸–۱۲ سانتی‌متری را از زیر یک گره ببرید، برگ‌های پایینی را حذف کنید و در بستر سبک مرطوب قرار دهید. رطوبت بالا و گرمای یکنواخت به ریشه‌دهی کمک می‌کند، هرچند موفقیت آن معمولاً از بذر کمتر است.

گل تاج خروس رشته‌ای کلوسیا گل تاج خروس تاجی

گل تکمه ای ایریزین، برگ خونی کلوسیا تاج خروس خاردار