خینجوک

دانستنیهای علمی

جایگاه رده‌بندی و نام‌شناسی

Pistacia khinjuk که در فارسی «خینجوک» نامیده می‌شود، به تیره Anacardiaceae (پسته‌ایان) تعلق دارد. این گونه در جنس Pistacia قرار می‌گیرد؛ جنسی که شامل گونه‌های مهمی مانند پسته اهلی (Pistacia vera) نیز هست. خینجوک از نظر ریخت‌شناسی و بوم‌شناسی به عنوان یکی از پسته‌های وحشی غرب آسیا شناخته می‌شود و در مطالعات ژنتیکی، به‌عنوان منبع ارزشمند تنوع برای اصلاح نژاد پسته مطرح است.

منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی

خاستگاه Pistacia khinjuk عمدتاً در جنوب‌غرب و مرکز آسیا گزارش می‌شود و گستره پراکنش آن بخش‌هایی از ایران، عراق، ترکیه، افغانستان و پاکستان را دربر می‌گیرد. در ایران، حضور آن در نواحی زاگرس و برخی مناطق نیمه‌خشک شرقی و جنوبی دیده می‌شود؛ پراکنشی که با اقلیم‌های گرم، تابستان‌های خشک و زمستان‌های نسبتاً سرد سازگار است.

زیستگاه و سازگاری‌های بوم‌شناختی

این گونه معمولاً در جنگل‌های تنک، دامنه‌های سنگلاخی، خاک‌های کم‌عمق آهکی و زیستگاه‌های نیمه‌خشک رشد می‌کند. خینجوک با سامانه ریشه‌ای عمیق و تحمل بالای خشکی، به عنوان گونه‌ای مقاوم به تنش آبی شناخته می‌شود و در تثبیت خاک و پایداری اکوسیستم‌های شیب‌دار نقش دارد. سازگاری با کم‌آبی و خاک‌های فقیر از ویژگی‌های کلیدی اکولوژیک آن است.

تاریخچه و اهمیت علمی

گونه‌های وحشی Pistacia از دیرباز در چشم‌اندازهای طبیعی غرب آسیا حضور داشته‌اند و در متون گیاه‌شناسی منطقه به عنوان عناصر شاخص فلور شناخته می‌شوند. در پژوهش‌های معاصر، Pistacia khinjuk به دلیل تنوع ژنتیکی، تحمل خشکی و پتانسیل استفاده به عنوان پایه (rootstock) برای پسته، مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت آن بیش از هر چیز در پیوند میان حفاظت تنوع زیستی و بهبود سامانه‌های کشاورزی در اقلیم‌های خشک است.

خصوصیات - معرفی

شرایط نگهداری خینجوک

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز نواحی معتدل تا گرمسیری خاک مورد نياز گستره وسیعی از خاک ها

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

مقابله به آفات خینجوک

آفات مهم خینجوک (Pistacia khinjuk)

مهم‌ترین آفات خینجوک شامل شته‌ها، پسيل پسته، کنه‌ها و سوسک‌های چوب‌خوار هستند. شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی سبب ضعف عمومی و تولید دوده سیاه می‌شوند. پسيل پسته روی برگ و خوشه‌ها تغذیه کرده و ریزش برگ و کاهش رشد را به‌دنبال دارد. کنه‌های تارعنکبوتی با ایجاد لکه‌های زرد روی برگ‌ها، فتوسنتز را کاهش می‌دهند. سوسک‌های چوب‌خوار در شاخه‌ها دالان ایجاد کرده و به خشکیدگی تدریجی منجر می‌شوند.

بیماری‌های شایع خینجوک

بیماری‌های قارچی مانند پوسیدگی ریشه و شانکرهای ساقه در خینجوک اهمیت ویژه دارند. پوسیدگی ریشه در خاک‌های سنگین و آبیاری غرقابی تشدید شده و با زردی، پژمردگی و مرگ نهال‌ها همراه است. شانکرهای ساقه با ایجاد زخم‌های فرو رفته و ترشح صمغ، جریان شیره گیاهی را مختل می‌کنند.

روش‌های مقابله و مدیریت

مدیریت تلفیقی (IPM) بهترین راه مقابله با آفات و امراض خینجوک است. استفاده از نهال سالم، زهکشی مناسب، آبیاری منظم و حذف شاخه‌های آلوده، پایه پیشگیری را تشکیل می‌دهد. رهاسازی دشمنان طبیعی شته و پسيل، نصب تله‌های زرد، کنترل علف‌های هرز و رعایت بهداشت باغ توصیه می‌شود. در صورت طغیان، مصرف هدفمند حشره‌کش‌ها و قارچ‌کش‌های کم‌خطر طبق نظر کارشناس گیاه‌پزشکی انجام گیرد.

نحوه تکثیر خینجوک

تولید مثل طبیعی Pistacia khinjuk در طبیعت

خینجوک (Pistacia khinjuk) درختی دوپایه است؛ یعنی گل‌های نر و ماده روی درختان جداگانه قرار دارند. گرده‌افشانی آن عمدتاً به وسیله باد انجام می‌شود و وجود چند درخت نر در مجاورت درختان ماده برای تشکیل میوه ضروری است. گل‌دهی معمولاً در بهار رخ می‌دهد و پس از موفقیت گرده‌افشانی، میوه‌های کوچک شفت‌مانند تشکیل می‌شوند که بذرهای زنده و سخت‌پوست را در بر دارند. بذرها پس از رسیدن، توسط پرندگان و جوندگان جابجا شده و در شکاف سنگ‌ها و خاک‌های نیمه‌خشک استقرار می‌یابند.

روش‌های تکثیر خینجوک در خانه

در خانه بهترین روش، کاشت بذر با تیمار سرمادهی است. بذرهای رسیده را پس از شست‌وشو ۲–۳ ماه در یخچال (۴ درجه سانتی‌گراد) درون ماسه مرطوب قرار دهید، سپس در گلدان حاوی مخلوط خاک باغچه و شن بکارید. آبیاری ملایم و نور زیاد غیرمستقیم ضروری است. برای قلمه‌گیری، قلمه نیمه‌خشبی انتهای تابستان از شاخه‌های سالم تهیه کرده، در هورمون ریشه‌زا فرو ببرید و در بستر سبک و مرطوب بکارید. حفظ رطوبت نسبی بالا و دمای ملایم، شانس ریشه‌زایی قلمه‌ها را افزایش می‌دهد.

بَنه / پسته کوهی پسته پسته چینی

گاندریا (انبه ماریان) اسپاندیاس پیناتا انبه سفید آمبارِلا