۱۳۹۵ سیزدهم بهمن

بَنه / پسته کوهی

Pistacia atlantica Mt. Atlas mastic tree که به فارسی بَنه / پسته کوهی نامیده میشود، گیاهی از خانواده سماق، بومی ایران می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: محیط تاریک رطوبت: کاملا خشک دمای محیط: نواحی گرم و نیمه گرم خاک: خاک هایی با مواد غذایی مناسب

دانستنیهای علمی

نام علمي

Pistacia atlantica

نام لاتين

Mt. Atlas mastic tree

خانواده (تيره)

Anacardiaceae

"بَنِه" یا "پسته کوهی" درختی از سرده پسته است که واریته های مختلفی از آن وجود دارد. از این درخت سه واریته در ایران می روید:

1- کسور یا بنه کابلی (cabulica): این واریته در جهان در کشورهای ایران، افغانستان، جنوب استرالیا و پاکستان می روید. این واریته در ایران در استان های کهگیلویه و بویراحمد (کرمان شاه کوه، کوه جبال بارز و سیستان و بلوچستان ۱۳ کیلومتری جنوب غرب نصرت آباد، کوه تفتان) و همچنین نواحی مختلف استان هرمزگان می روید.

2- بنه کردستانی، کُلخنک یا سقز (kurdica): این واریته در جهان در کشورهای ایران، سوریه، آناتولی، شمال عراق و ارمنستان می روید. این واریته در ایران در استان های ایلام، کردستان، خوزستان، کرمان، فارس، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد و سیستان و بلوچستان می روید.

بنه، چاتلانقوش (mutica): این واریته در جهان در ایران، ترکیه، آناتولی و قفقاز می روید. این واریته در ایران در استان های ایلام، گیلان، آذربایجان، همدان، کردستان، کرمانشاه، مرکزی، کرمان، فارس، لرستان، تهران، خراسان و سیستان و بلوچستان می روید.

ارتفاع این گیاه تا ۷ یا ۹ متر نیز رسیده است. در بعضی از مناطق کوهستانی مانند کردستان ایران به میوه آن «قزوان» می گویند که برای خوشبو کردن دوغ و روغن حیوانی و همچنین در درست کردن ترشی استفاده می کنند. درخت بنه منبع تولید شیره سقز است.

سقز که در گویش کردی منطقه بانه به آن (بنِشت) گفته می شود. صمغی به رنگ سبز خیلی روشن، غلیظ و بسیار چسبنده است که استفاده دارویی فراوان داشته و به عنوان یک ملین قوی در درمان یبوست و درمان ناراحتی های گوارشی استفاده می شود. ۲۵ درصد از شیره سقز حاوی روغن پرارزش و صنعتی تربانتین است که کاربردهای فراوانی در صنعت دارد. علاوه بر این از شیره سقز در تهیه آدامس، عطر، خوشبوکننده ها، حشره کش ها و در صنعت داروسازی در تهیه نرم کننده ها و ضدعفونی کننده ها استفاده می شود. علاوه بر این در صنعت پلاستیک سازی، تهیه واکس کفش و چرم و صنعت چاپ مورد استفاده قرار می گیرد. به علت نبود صنایع تبدیلی مناسب، اکثر سقز تولیدی در ایران به خارج از کشور صادر گردیده و به عنوان مواد پایه بسیاری از صنایع یادشده بکار برده می شود.

اگر چه آمار دقیقی از تعداد درختان بنه در بانه موجود نیست اما تعداد آنها بین ۱۰ تا ۲۰ هزار اصله تخمین زده شده است. به طور متوسط از هر درخت ۵۰۰ الی ۱۰۰۰ گرم سقز بدست می آید که در شرایط مناسب و سال های پرباران این مقدار بیشتر هم می شود. در بانه درخت بنه اغلب بصورت توده های مخلوط با درختان بلوط در روستاهای کانی سور، سیاحومه، دارینه، باشوان، بنه ژاژ، همزلان، ویسک، رشکی، خجک و ... مشاهده می شود.

میوه این درخت همزمان با رسیدن خرما می رسد و قابل مصرف است. نوع نارس این میوه که به صورت خام و بدون نیاز به شکستن پوسته (قبل از سخت شدن پوسته) خورده می شود، بنه‌چه یا به گویش محلی در منطقه سروستان بنه‌شه خوانده می شود. به گویش محلی درمنطقه نی ریز نیز به بنه شک خوانده می شود. میوه درخت بنـِه ریز و مُدَوَر «گِرد» و کروی مانند و به رنگ سبز تیره است، و به نام برکُو معروف است. البته نوع دیگر نیز هست که کمی ریزتر است و به نام «کِهُن» معروف است. مغز میوه بنه به پسته شبیه ولی بسیار کوچک تر است. میوه اش ترش مزه و به رنگ سبز تیره است.

در هرمزگان و حوالیِ بندرعباس آن را (کَسودَنگKasoudang ) و در بوشهر (کُلخُونگKolkhong ) می نامند. در کردستان آن را قهزوان می نامند.

در کشورِ ترکیه آنرا (مِلَنجیکMelengic ) می نامند که به صورت تجاری بسته بندی شده، به فروش می رسد و به کشورهای دیگر صادر می شود.

در مناطقی از ایران مغز میوه بنه رسیده را در پس از آسیاب یا له کردن در آب جوش ریخته و غذایی به نام آب‌بنه با آن درست می کنند. در استان کرمان به این غذا «قاتق بنه» گفته می شود. بنه از حبوبات بسیار گرم محسوب می شود و به خاطر روغنی بودن، این دانه چربی و البته انرژی بسیاری در خود دارد.

خصوصیات - معرفی

ساقه و تنه

ساقه و تنه Pistacia atlantica درختی، محکم و پوشیده از پوست خاکستری تا قهوه‌ای تیره است. با افزایش سن، پوست تنه شکاف‌دار و فلس‌دار می‌شود و بافتی خشن و ناهموار ایجاد می‌کند. چوب این گونه بسیار سخت و متراکم است و اغلب دارای مغز تیره‌رنگ در مرکز می‌باشد. شاخه‌ها در جوانی سبز مایل به قرمز و نرم‌تر بوده و به‌تدریج چوبی و ضخیم می‌شوند.

برگ‌ها

برگ‌های بنه مرکب، شانه‌ای و متشکل از چندین برگچه بیضوی تا تخم‌مرغی هستند. طول برگ‌ها معمولاً بین ۵ تا ۱۵ سانتی‌متر است و هر برگ می‌تواند ۳ تا ۹ برگچه داشته باشد. سطح برگچه‌ها چرمی، کمی براق و به رنگ سبز تیره در رو و سبز روشن‌تر در زیر است. حاشیه برگچه‌ها غالباً صاف و رگبرگ میانی برجسته و قابل مشاهده است.

گل‌آذین و گل‌ها

گل‌ها کوچک، بدون گلبرگ و به رنگ سبز مایل به قرمز یا زرد کم‌رنگ هستند و به صورت خوشه‌های متراکم روی شاخه‌های یک‌ساله ظاهر می‌شوند. این گونه دوپایه است؛ یعنی گل‌های نر و ماده روی درختان جداگانه قرار دارند. گل‌های نر پرگرده و گل‌های ماده دارای تخمدان کوچک و مشخص‌اند.

میوه و دانه

میوه‌ها شفت کوچک بیضوی تا کروی‌اند که در ابتدا سبز و در زمان رسیدن به رنگ قرمز تا ارغوانی و سپس قهوه‌ای متمایل می‌شوند. هر میوه یک دانه سخت و چوبی در بر دارد که مغز خوراکی و معطر بنه را در خود جای داده است. خوشه‌های میوه متراکم و آویخته بوده و جلوه‌ای مشخص به درخت می‌دهند.

شرایط نگهداری بَنه / پسته کوهی

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

مرطوب

دماي مورد نياز

نواحی گرم و نیمه گرم

خاک مورد نياز

خاک هایی با مواد غذایی مناسب

اقلیم و دما

پسته کوهی (Pistacia atlantica) گونه‌ای سازگار با اقلیم‌های نیمه‌خشک تا خشک است و در مناطق کوهپایه‌ای عملکرد بهتری دارد. بهترین رشد آن در تابستان‌های گرم و زمستان‌های سردِ ملایم تا سرد رخ می‌دهد. این گیاه پس از استقرار، گرما را خوب تحمل می‌کند، اما نهال‌های جوان در برابر یخبندان‌های شدید و دیررس حساس‌ترند.

نور و تابش

این گونه برای رشد مطلوب به نور کامل نیاز دارد. کاشت در مکان‌های آفتاب‌گیر با حداقل 6 تا 8 ساعت تابش مستقیم روزانه توصیه می‌شود. سایه‌اندازی طولانی‌مدت باعث کاهش رشد رویشی و ضعف عمومی گیاه می‌شود.

رطوبت و بارندگی

پسته کوهی به رطوبت پایین هوا سازگار است و در مناطق مرطوب مستعد افزایش بیماری‌های قارچی و کاهش کیفیت رشد می‌شود. بارندگی‌های کم تا متوسط برای آن کافی است و در سال‌های کم‌بارش، آبیاری تکمیلی در سال‌های نخست استقرار بسیار مؤثر است. آبیاری سنگین و مداوم مناسب این گیاه نیست.

خاک، زهکشی و pH

این گیاه در خاک‌های سبک تا متوسط (شنی‌لومی تا لومی) با زهکشی خوب بهترین نتیجه را می‌دهد. ایستابی و خاک‌های سنگین رسیِ کم‌زهکش، ریسک پوسیدگی ریشه را بالا می‌برند. pH خنثی تا کمی قلیایی را تحمل می‌کند و در خاک‌های آهکی نیز می‌تواند رشد کند، به شرط آنکه تهویه و زهکشی مناسب باشد.

مکان کاشت و باد

کاشت روی شیب‌های ملایم، دامنه‌های آفتاب‌گیر و خاک‌های کم‌عمق ولی سنگلاخی (با زهکشی طبیعی) غالباً موفق است. بادهای شدید می‌توانند به نهال‌ها آسیب بزنند؛ بنابراین در سال‌های اول، استفاده از بادشکن یا قیم برای نهال توصیه می‌شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

طبع تازه میوه این گیاه، گرم و خشک است و خشک آن خیلی گرم و خشک است.

خوردن میوه بنه جهت تقویت نیروی جنسی، مفید است.

بنه مدر و ادرار آور می باشد.

برای درمان اسهال های ساده از دم کرده پوست و برگ این گیاه می توان

استفاده کرد.

جهت رفع کم خونی از بنه می توان استفاده کرد. معمولاً در غذاهای محلی

مانند کشک به جای گردو از بنه استفاده می کنند.

جهت کمردرد و دردهای مفصلی از روغن این گیاه می توان به کمر مالید.

برای پاک کردن کبد و رفع سردرد از ترشی بنه می توان استفاده کرد.

برای رویانیدن مو از ضماد سوخته آن استفاده می شود. این ضماد برای

بیماری گری نیز مناسب است.

خوردن زیاد آن برای گرم مزاجان مضر است.

برای صاف شدن صدا از روغن بنه می توان استفاده کرد.

جهت بیماری لقوه و فلج کمی از روغن بنه میل شود و با آن عضو را ماساژ دهند.

خوردن روغن بنه جهت یرقان مفید است.

کسانی که سختی ترشح ادرار دارند می توانند از روغن بنه استفاده کنند. مقدار خوردن روغن بنه حدود 10 گرم است.

جهت تقویت اعصاب، بنه را کوبیده و با شکر مخلوط کرده، میل نمایید.

خوردن حلوای میوه بنه باعث تقویت قدرت حافظه می گردد.

جهت کلیه و دفع سنگ های ریز آن از میوه بنه استفاده شود.

روغن و میوه بنه پاک کننده اخلاط سینه و ریه می باشند.

کسانی که می خواهند چاق شوند، بنه، بادام زمینی، بادام درختی

و شکر را کوبیده میل کنند.

جهت باز شدن رنگ پوست صورت، بنه را کوبیده به صورت ماسک روی

پوست صورت بگذارند.

خوردن بنه از ترک لب جلوگیری می کند.

بنه برای درمان شب کوری مفید است.

کسانی که نرمی استخوان دارند از بنه استفاده کنند.

مقابله به آفات بَنه / پسته کوهی

آفات مهم پسته کوهی (بَنه)

بَنه به‌ویژه در مراحل نهالی و جوانی در برابر آفات حساس است. شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی سبب زردی برگ و ریزش می‌شوند. پروانه چوب‌خوار با لاروهای خود در شاخه و تنه تونل ایجاد کرده و خشکیدگی سرشاخه را به‌دنبال دارد. سوسک‌های چوب‌خوار و پوست‌خوار نیز با تغذیه از بافت‌های چوبی، استحکام درخت را کاهش می‌دهند و راه ورود عوامل بیماری‌زا را باز می‌کنند.

بیماری‌های قارچی و فیزیولوژیک

از مهم‌ترین بیماری‌ها می‌توان به پوسیدگی ریشه و طوقه ناشی از قارچ‌های خاک‌زاد اشاره کرد که در خاک‌های سنگین و با زهکش ضعیف تشدید می‌شود. بیماری‌های لکه برگی و شانکرهای ساقه در شرایط رطوبت بالا و هرس غیراصولی افزایش می‌یابند. تنش خشکی، شوری و یخبندان نیز موجب ضعف عمومی درخت و حساسیت بیشتر به عوامل بیماری‌زا می‌گردد.

روش‌های پیشگیری و کنترل

مدیریت تلفیقی (IPM) اساس کنترل آفات و امراض بَنه است. استفاده از نهال سالم و گواهی‌شده، انتخاب رویشگاه با زهکش مناسب و پرهیز از آبیاری غرقابی ضروری است. هرس صحیح و ضدعفونی ابزار، حذف و سوزاندن شاخه‌های آلوده و پایش منظم درختان توصیه می‌شود. در صورت طغیان آفات، کاربرد به‌موقع حشره‌کش‌های انتخابی یا بیولوژیک، همراه با رعایت دوز و زمان مناسب، اهمیت دارد.

نحوه تکثیر بَنه / پسته کوهی

تولیدمثل Pistacia atlantica در طبیعت

پسته کوهی (Pistacia atlantica) در طبیعت عمدتاً از طریق بذر تکثیر می‌شود. این گونه اغلب دوپایه است؛ یعنی گل‌های نر و ماده روی پایه‌های جدا قرار دارند و گرده‌افشانی بیشتر توسط باد انجام می‌شود. پس از تشکیل میوه، دانه‌ها توسط پرندگان و پستانداران پراکنده می‌شوند و بخشی از بذرها در خاک‌های سنگلاخی و شیب‌دار جوانه می‌زنند. دوره خواب بذر و نیاز به گذر از سرما به تنظیم زمان جوانه‌زنی در پایان زمستان و آغاز بهار کمک می‌کند.

تکثیر در خانه با بذر

برای تکثیر خانگی، میوه‌های رسیده را جدا کرده و بذر را از گوشت میوه پاک کنید. برای افزایش جوانه‌زنی، بذرها را ۶ تا ۱۰ هفته سرمادهی مرطوب در یخچال انجام دهید (در ماسه یا پیتِ کمی مرطوب). سپس بذرها را در گلدان عمیق با خاک سبک و زهکش‌دار بکارید و رطوبت را یکنواخت نگه دارید. جوانه‌ها به نور زیاد و آبیاری کم‌عمق ولی منظم نیاز دارند.

تکثیر رویشی (خانگی)

قلمه‌گیری در این جنس معمولاً دشوار است، اما می‌توان از پیوند برای تکثیر ژنوتیپ‌های مطلوب استفاده کرد: پیوند شکمی یا اسکنه روی پایه‌های بذری هم‌خانواده (در فصل مناسب) رایج‌تر است. این روش برای حفظ ویژگی‌های مادری نسبت به کشت بذر، موفق‌تر و یکنواخت‌تر است.