اوژنيا

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و خانواده

گونه Eugenia brogniartiana از خانوادهٔ Myrtleaceae و از جنس بزرگ Eugenia است. این جنس بیش از ۱۰۰۰ گونه درختچه و درخت کوچک همیشه‌سبز دارد که اغلب دارای روغن‌های اسانسی و گل‌های معطر هستند.

منطقه بومی و پراکنش

Eugenia brogniartiana بومی مناطق گرمسیری جهان جدید است و به‌ویژه در آمریکای جنوبی و مرکزی گزارش شده است. این گونه عمدتاً در جنگل‌های نیمه‌مرطوب تا مرطوب رشد می‌کند و در حاشیه جنگل‌ها، کناره جویبارها و نواحی با خاک غنی آلی دیده می‌شود.

زیستگاه و بوم‌شناسی

این گیاه در زیستگاه‌های جنگلی کم‌نور تا نیمه‌آفتاب رشد کرده و نسبت به رطوبت نسبی بالا سازگار است. ریشه‌ها در خاک‌های با زهکش خوب، اسیدی تا کمی خنثی، بهترین عملکرد را دارند. شاخ‌وبرگ انبوه آن می‌تواند پناهگاه و منبع غذا برای حشرات و پرندگان باشد.

تاریخچه و نکات علمی

نام جنس Eugenia به افتخار شاهزاده‌ بانوی پرتغالی، یوژنیا، برگزیده شده است. گونه‌های این جنس از سده‌های ۱۸ و ۱۹ میلادی توسط گیاه‌شناسان اروپایی در مستعمرات استوایی توصیف شدند. بسیاری از گونه‌های Eugenia از نظر دارویی، آرایشی و معطر اهمیت اتنوبوتانیکی دارند و احتمال می‌رود E. brogniartiana نیز حاوی متابولیت‌های ثانویه ارزشمند باشد.

خصوصیات - معرفی

ساقه و habitus

اوژنیا بروگنیارتیانا درختچه‌ای تا درخت کوچک همیشه‌سبز است با قامت معمولاً ۲ تا ۵ متر. ساقه‌ها استوانه‌ای، قهوه‌ای تا خاکستری، با پوست نسبتاً صاف و گاهی کمی ترک‌خورده‌اند. چوب گیاه متراکم و محکم است و شاخه‌دهی انبوه، تاجی فشرده و پرپشت ایجاد می‌کند.

برگ

برگ‌ها ساده، متقابل و چرمی هستند. طول برگ معمولاً ۳ تا ۷ سانتی‌متر و عرض ۱ تا ۳ سانتی‌متر است. پهنک بیضوی تا کشیده، با رأس تیز یا کمی خمیده و قاعده تقریباً گوه‌ای شکل دیده می‌شود. رنگ برگ‌ها سبز تیره براق در سطح فوقانی و سبز روشن‌تر در سطح زیرین است و رگبرگ میانی برجسته دیده می‌شود.

گل

گل‌ها کوچک، اغلب به صورت منفرد یا در خوشه‌های کوتاه در زاویه برگ‌ها ظاهر می‌شوند. گلبرگ‌ها سفید تا کرم، با قطر حدود ۰٫۸ تا ۱٫۵ سانتی‌متر هستند. تعداد پرچم‌ها زیاد و برجسته است که به گل ظاهری کرکی و پرپر می‌دهد.

میوه

میوه سته‌ای گرد تا بیضوی، با قطر حدود ۱ تا ۲ سانتی‌متر است. رنگ میوه در ابتدا سبز و در زمان رسیدگی بنفش تیره تا قرمز تیره می‌شود. پوست میوه نسبتاً نازک و گوشت آن آبدار است و معمولاً یک بذر نسبتاً درشت در مرکز دارد.

شرایط نگهداری اوژنيا

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي با زهکشي‌خوب؛ از خاک‌هاي خيلي سنگين اجتناب شود

شرایط عمومی رشد اوژنیا (Eugenia brogniartiana)

اوژنیا در زادگاه خود گیاهی نیمه‌گرمسیری است و به محیط‌های معتدل مایل به گرم علاقه دارد. این گیاه برای رشد پایدار به شرایطی نزدیک به اقلیم‌های ساحلی مرطوب نیاز دارد.

دما و رطوبت

دمای مناسب برای اوژنیا حدود ۱۸ تا ۲۸ درجه سانتی‌گراد است و در برابر سرما و یخبندان آسیب‌پذیر می‌باشد. کاهش دما به زیر ۵ درجه می‌تواند موجب آسیب برگ‌ها و شاخه‌های جوان شود. رطوبت نسبی هوا بهتر است متوسط تا بالا باشد؛ در فضاهای خشک، استفاده از مه‌پاش یا زیرگلدانی سنگریزه‌دارِ مرطوب توصیه می‌شود.

نور

اوژنیا به نور زیاد غیرمستقیم نیاز دارد و در مکان‌های آفتابی ملایم رشد بهتری دارد. در مناطق گرم، قرارگیری در سایه‌روشن یا پشت پرده نازک مناسب است. تابش مستقیم و شدید ظهر تابستان می‌تواند سبب سوختگی برگ‌ها شود.

خاک و آبیاری

خاک ایده‌آل برای اوژنیا، سبک تا متوسط، غنی از مواد آلی و با زهکش خوب است؛ ترکیبی از خاک باغچه، پیت‌ماس و پرلیت مناسب می‌باشد. آبیاری باید منظم اما بدون ماندآب باشد؛ خشکی طولانی یا غرقابی هر دو به ریشه‌ها آسیب می‌زنند. افزودن کود آلی ملایم در فصل رشد به بهبود رشد کمک می‌کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی و پزشکی

اطلاعات اختصاصی و مستند دربارهٔ کاربردهای پزشکی Eugenia brogniartiana محدود است و به همین دلیل باید از تعمیم‌دادنِ خواص گونه‌های دیگر اوژنیا به این گیاه پرهیز کرد. با این حال، در برخی گونه‌های نزدیکِ جنس Eugenia، بخش‌های گیاه مانند برگ و پوست ساقه به‌صورت عصاره یا دم‌کرده در چارچوب طب سنتی برای پشتیبانی از سلامت گوارش و به‌عنوان مواد معطرِ گیاهی به‌کار رفته‌اند؛ هرگونه مصرف انسانیِ این گونه نیازمند بررسی ایمنی و تأیید منابع معتبر است.

ترکیبات مؤثره و کاربرد در صنایع دارویی

در بسیاری از اوژنیاها، روغن‌های فرّار برگ و گل (ترکیبات ترپنی و فنولی) و نیز پلی‌فنول‌ها و تانن‌های موجود در پوست و برگ، مبنای کاربردهای صنعتی هستند؛ این گروه ترکیبات می‌توانند در فرمولاسیون فرآورده‌های ضدبو، دهان‌شویه‌های گیاهی، یا مواد نگهدارنده طبیعیِ پژوهشی بررسی شوند. برای E. brogniartiana، بهره‌برداری صنعتی معتبر منوط به آنالیز شیمیایی (GC-MS/HPLC) و استانداردسازی است.

کاربردهای صنعتی و فرآورده‌های معطر

برگ‌ها و شاخه‌های جوان در گونه‌های معطر این جنس گاهی به‌عنوان ماده اولیه استخراج اسانس برای صنعت عطرسازی و خوشبوکننده‌ها مطرح می‌شوند. همچنین چوب و بافت‌های لیگنینی در برخی اوژنیاها قابلیت استفاده محدود در صنایع دستی یا سوخت زیستی دارد؛ اما دربارهٔ این گونه، داده‌های کاربردی قطعی باید از مطالعات میدانی و منابع فلوریستیک تأیید شود.

نحوه تکثیر اوژنيا

تولیدمثل اوژنیا در طبیعت

گیاه Eugenia brogniartiana (اوژنیا) درختچه‌ای همیشه‌سبز است که در طبیعت عمدتاً از طریق بذر تکثیر می‌شود. گل‌های ریز و معطر اوژنیا دوجنسی‌اند و توسط حشرات، به‌ویژه زنبورها و مگس‌ها، گرده‌افشانی می‌شوند. پس از گرده‌افشانی، میوه سته گوشتی تشکیل می‌شود که حاوی یک یا چند بذر است. پرندگان و برخی پستانداران کوچک با خوردن میوه، بذرها را در فاصله دور دفع کرده و باعث پراکنش طبیعی گیاه می‌شوند. بذرها در خاک مرطوب، اسیدی تا خنثی، و در سایه‌روشن جنگل جوانه زده و به آرامی رشد می‌کنند.

تکثیر اوژنیا در خانه با بذر

برای تکثیر اوژنیا در خانه، می‌توان از بذرهای تازه میوه رسیده استفاده کرد. ابتدا گوشت میوه کاملاً شسته و بذر در آب ولرم تمیز می‌شود. کاشت بلافاصله پس از برداشت، درصد جوانه‌زنی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد. بذرها را در مخلوطی از پیت‌ماس و پرلیت یا خاک‌برگ استریل در عمق حدود ۱ سانتی‌متر قرار داده، بستر را دائم مرطوب و در دمای ۲۰–۲۵ درجه و نور غیرمستقیم نگه دارید. جوانه‌زنی ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد.

تکثیر رویشی اوژنیا در خانه

قلمه‌گیری، روش مطمئن‌تری برای حفظ صفات مادری اوژنیاست. در اواخر بهار تا اواخر تابستان، قلمه نیمه‌خشبی ۱۰–۱۵ سانتی‌متری با ۲–۳ گره تهیه کنید، برگ‌های پایینی را حذف و انتها را در هورمون ریشه‌زا فرو ببرید. سپس قلمه را در بستر سبک و مرطوب (پیت‌ماس + پرلیت) کاشته و با پلاستیک شفاف یا گلخانه کوچک خانگی رطوبت بالا فراهم کنید. در دمای ۲۲–۲۶ درجه و نور ملایم، ریشه‌دهی طی ۴–۸ هفته رخ می‌دهد و پس از استقرار، می‌توان گیاهچه‌ها را به گلدان بزرگ‌تر منتقل کرد.

اوگنیا پیریفورمیس آرازا گیلاس سورینام پِرینها

گواوا برزیلی گل مومی اکمنااسمیتی، لیلی پیلی رز اپل