آرتوکارپوس

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و نام‌گذاری

Artocarpus sarawakensis گونه‌ای از تیره Moraceae (توتیان) و از جنس Artocarpus است که شامل درختانی مانند جک‌فروت و نان‌درختی می‌شود. این گونه نخستین بار از ایالت ساراواک در جزیره بورنئو توصیف شد و نام گونه‌ای آن نیز به همین منطقه اشاره دارد. در منابع گیاه‌شناسی، به عنوان درخت میوه بومی جنگل‌های بارانی کم‌ارتفاع جنوب‌شرق آسیا ثبت شده است.

منطقه بومی و پراکنش

Artocarpus sarawakensis بومی جزیره بورنئو در مالزی، اندونزی و برونئی است. این درخت عمدتاً در جنگل‌های بارانی همیشه‌سبز، حاشیه جنگل‌ها و گاهی زمین‌های ثانویه مرطوب رشد می‌کند. حضور آن در ارتفاعات پایین تا میانی گزارش شده و به خاک‌های عمیق، حاصلخیز و دارای زهکش خوب وابسته است.

زیستگاه و بوم‌شناسی

این گونه در ساختار لایه میانی تا بالایی جنگل نقش دارد و تاج نسبتاً متراکمی ایجاد می‌کند. میوه‌های درشت و گوشتی آن منبع غذایی مهمی برای پرندگان و پستانداران جنگل‌های بورنئو هستند و در پراکنش بذر نقش کلیدی دارند. مانند دیگر آرتوکارپوس‌ها، شیرهٔ لاتکسی در بافت‌ها دیده می‌شود که از ویژگی‌های خانواده Moraceae است.

تاریخچه پژوهش و اهمیت علمی

Artocarpus sarawakensis ابتدا در اکتشافات فلوریستی قرن بیستم در ساراواک ثبت شد و سپس در فلورهای منطقه‌ای جنوب‌شرق آسیا شرح دقیق‌تری یافت. این گونه به‌دلیل تنوع میوه‌ها در جنس Artocarpus و سازگاری با جنگل‌های بارانی گرمسیری برای مطالعات فرگشت، بوم‌شناسی جنگل و اهلی‌سازی بالقوه میوه‌ها اهمیت دارد. همچنین بررسی آن در چارچوب حفاظت تنوع زیستی بورنئو مورد توجه پژوهشگران جنگل‌داری و گیاه‌شناسی است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و تنه

آرتوکارپوس سراواکِنسیس درختی همیشه‌سبز با تنه‌ای راست و استوانه‌ای است که در محیط طبیعی تا حدود ۱۵–۲۰ متر ارتفاع می‌رسد. سطح پوست تنه قهوه‌ای تا خاکستری تیره و نسبتاً زبر است و شیارهای کم‌عمق طولی دارد. شاخه‌ها نسبتاً ضخیم، شکننده و دارای شیرهٔ لاتکسی سفیدرنگ هستند که در صورت زخمی شدن به‌سرعت ترشح می‌شود.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، کامل و به‌صورت متناوب روی شاخه قرار می‌گیرند. شکل آن‌ها بیضوی تا تخم‌مرغی کشیده با طول تقریبی 10–25 سانتی‌متر است. رنگ سطح رویی برگ سبز تیره و براق و سطح زیرین کمی روشن‌تر و مات است. رگبرگ میانی برجسته و رگبرگ‌های جانبی به‌صورت پرمانند از آن منشعب می‌شوند. برگ‌ها بافتی چرمی و ضخیم داشته و در حاشیه معمولاً صاف هستند.

گل‌آذین و گل‌ها

این گونه مانند دیگر آرتوکارپوس‌ها تک‌پایه است و گل‌های نر و ماده جداگانه اما روی یک درخت ظاهر می‌شوند. گل‌آذین‌ها به‌صورت سنبله‌های متراکم، استوانه‌ای یا تخم‌مرغی روی شاخه‌ها و گاهی روی تنه تشکیل می‌شوند. گل‌های نر کوچک، زرد کم‌رنگ تا سبز مایل به زرد و بدون گلبرگ مشخص هستند. گل‌های ماده فشرده و سبز، در نهایت میوهٔ مرکب بزرگ و پرتراکم ایجاد می‌کنند.

شرایط نگهداری آرتوکارپوس

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 20 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي با زهکشي‌خوب؛ از خاک‌هاي خيلي سنگين اجتناب شود

دما و رطوبت مناسب برای Artocarpus sarawakensis

این گیاه بومی مناطق گرمسیری بورنئو است و به دماهای پایدار بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد نیاز دارد. دماهای زیر ۱۵ درجه رشد را به‌شدت کند می‌کند و یخبندان می‌تواند گیاه را از بین ببرد. رطوبت نسبی بالا (۶۰ تا ۸۰٪) برای شادابی برگ‌ها و جلوگیری از خشک شدن نوک آن‌ها ضروری است. در محیط‌های خشک، استفاده از مه‌پاشی سبک یا رطوبت‌ساز توصیه می‌شود.

نور و مکان استقرار گیاه

Artocarpus sarawakensis در زیستگاه طبیعی خود زیر سایه‌روشن جنگل رشد می‌کند. بنابراین نور فیلترشده، نیم‌سایه تا آفتاب ملایم صبحگاهی برای آن ایده‌آل است. آفتاب تند ظهر در مناطق گرم می‌تواند باعث سوختگی برگ‌ها شود. در فضای داخلی، قرار دادن گلدان در نزدیکی پنجره‌ی شرقی یا پشت پرده‌ی نازک انتخاب مناسبی است.

خاک، آبیاری و تهویه

این گونه به خاکی سبک، عمیق، غنی از مواد آلی و با زهکشی عالی نیاز دارد؛ مخلوطی از خاک برگ، کمی شن درشت و کوکوپیت گزینه‌ی مناسبی است. pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود ۶ تا ۷) ترجیح داده می‌شود. آبیاری باید منظم اما بدون غرقاب باشد؛ سطح خاک بین دو آبیاری کمی خشک شود. جریان هوای ملایم و مداوم به کاهش بیماری‌های قارچی و پوسیدگی ریشه کمک می‌کند.

مقابله به آفات آرتوکارپوس

آفات رایج

در Artocarpus sarawakensis آفات مکنده مانند شپشک‌های آردآلود و سپردار با تغذیه از شیره گیاهی باعث زردی، کاهش رشد و ترشح عسلک می‌شوند و در ادامه کپک دوده‌ای را تشدید می‌کنند. پایش منظم پشت برگ‌ها و جوانه‌ها کلید تشخیص زودهنگام است. کنترل: هرس و حذف شاخه‌های آلوده، شست‌وشوی موضعی با آب و صابون حشره‌کش، استفاده هدفمند از روغن‌های باغبانی و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها.

مگس‌های میوه و سوسک‌های میوه‌خوار می‌توانند با سوراخ‌کردن میوه و ایجاد پوسیدگی ثانویه خسارت سنگین ایجاد کنند. کنترل: جمع‌آوری و دفن/امحای میوه‌های ریخته، استفاده از تله‌های فرمونی یا طعمه‌ای، کیسه‌گذاری میوه‌ها و رعایت بهداشت باغ.

بیماری‌های مهم

پوسیدگی ریشه و طوقه (اغلب ناشی از پاتوژن‌های خاکزاد مانند فیتوفتورا) با پژمردگی، کاهش شادابی و قهوه‌ای‌شدن طوقه همراه است. زهکشی مناسب و پرهیز از آبیاری سنگین مؤثرترین پیشگیری است. مدیریت: بهبود زهکشی، کاهش آبیاری، حذف خاک آلوده اطراف طوقه و در صورت ضرورت مصرف قارچ‌کش‌های ثبت‌شده مخصوص بیماری‌های اومیستی مطابق برچسب.

لکه‌برگی‌های قارچی در رطوبت بالا افزایش می‌یابند و باعث لکه‌های قهوه‌ای و ریزش برگ می‌شوند. کنترل: افزایش گردش هوا با هرس، اجتناب از خیس‌کردن شاخ‌وبرگ هنگام آبیاری، جمع‌آوری برگ‌های آلوده و استفاده محدود از قارچ‌کش‌های حفاظتی در دوره‌های بارانی.

نحوه تکثیر آرتوکارپوس

تولید مثل در طبیعت

Artocarpus sarawakensis از خانواده توت‌سانان، به‌طور طبیعی با گرده‌افشانی حشرات و تا حدی باد تکثیر می‌شود. این گونه معمولاً گل‌های نر و ماده را روی یک پایه حمل می‌کند و پس از لقاح، میوه‌های گوشتی تشکیل می‌دهد. پراکنش بذر عمدتاً توسط جانوران میوه‌خوار (مانند پرندگان و پستانداران جنگلی) انجام می‌شود که با خوردن میوه و دفع یا رهاسازی بذر، به جوانه‌زنی در نقاط جدید کمک می‌کنند. بذرها در محیط‌های گرم و مرطوب جنگل‌های بارانی عملکرد بهتری دارند و حساسیت بالایی به خشکی نشان می‌دهند.

روش‌های تکثیر در خانه

رایج‌ترین روش خانگی، تکثیر از بذر تازه است؛ زیرا بذرها معمولاً قوه‌نامیه کوتاهی دارند. بذر را پس از استخراج و شست‌وشو، در بستر سبک و ضدعفونی‌شده (کوکوپیت+پرلیت) در عمق کم بکارید و رطوبت یکنواخت و دمای حدود ۲۵ تا ۳۰ درجه را حفظ کنید. روش‌های رویشی مانند قلمه نیمه‌خشبی و خوابانیدن هوایی نیز امکان‌پذیرند، اما به رطوبت بالا، هورمون ریشه‌زایی و زمان طولانی‌تر نیاز دارند. برای حفظ ویژگی‌های مادری، تکثیر رویشی نسبت به بذر برتری دارد.

آرتوکارپوس آرتوکارپوس جک فروت مارانگ

انجیر چسب اِنتاواک توت آمریکایی بوتانگ