اسطوخدوس فرانسوی

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

Lavandula stoechas با نام رایج «اسطوخدوس فرانسوی» در تیره نعناعیان (Lamiaceae) قرار می‌گیرد؛ تیره‌ای که با ساقه‌های چهارگوش، برگ‌های متقابل و گل‌آذین‌های معطر شناخته می‌شود. این گونه متعلق به جنس Lavandula است و به‌واسطه براکته‌های رنگینِ شبیه «گوش خرگوشی» در رأس گل‌آذین، از بسیاری از اسطوخدوس‌های دیگر قابل تشخیص است. در منابع گیاه‌شناسی، نام گونه stoechas به پیوند تاریخی آن با نواحی مدیترانه‌ای اشاره دارد.

منطقه بومی و زیستگاه

خاستگاه طبیعی L. stoechas عمدتاً مدیترانه غربی است و در بخش‌هایی از شبه‌جزیره ایبری، جنوب فرانسه و برخی مناطق پیرامون مدیترانه به‌صورت خودرو دیده می‌شود. زیستگاه معمول آن دامنه‌ها و اراضی باز با تابش زیاد آفتاب است و اغلب در خاک‌های سبک، کم‌مواد و با زهکشی بالا استقرار می‌یابد. این گیاه با اقلیم‌های گرم و خشک سازگار است و معمولاً در زیست‌بوم‌های بوته‌زار مدیترانه‌ای (مانند ماکی) حضور دارد.

تاریخچه و اهمیت علمی

اسطوخدوس‌ها از دیرباز در متون گیاه‌دارویی و عطرسازی حوزه مدیترانه مطرح بوده‌اند، اما L. stoechas به‌طور ویژه به‌عنوان گونه‌ای شاخص در فلور مدیترانه غربی مطالعه شده است. در تاریخچه نام‌گذاری، گونه‌های Lavandula بارها بازنگری رده‌بندی شده‌اند و تمایز آن‌ها بر پایه ویژگی‌های گل‌آذین، براکته‌ها، کرک‌پوشی و ترکیبات اسانس انجام می‌گیرد. اهمیت پژوهشی L. stoechas علاوه بر ریخت‌شناسی، به شیمی‌گیاهی و تنوع ترکیبات معطر در جمعیت‌های مختلف نیز مربوط می‌شود.

خصوصیات - معرفی

اسطوخدوس گیاهی بوته ای و همیشه سبز است که ارتفاع آن معمولا به 30 تا 100 سانتیمتر می رسد. برگهای اسطوخدوس کرکدار، سبز- خاکستری و بیضی کشیده هستند. گلها که در اواخر بهار و اوایل تابستان ظاهر می شوند، صورتی یا بنفش هستند. گلها در گل‌آذینهای سنبله به ارتفاع 2 سانتیمتر تشکیل می شوند. ساقه گلدهنده کشیده و بدون برگ است. هر گل دارای چندین براکته است. در بالای هر سنبله تعدادی براکته های عقیم و کشیده تر وجود دارد که در بین آنها گل وجود ندارد.

این گونه دو زیر گونه به نامهای pedunculata و luisieri دارد. زیرگونه اول رایجتر از نوع دوم است و بومی مناطق مدیترانه ای است. در زیرگونه دوم گلبرگها بهم پیوستگی کمتری دارند. این زیرگونه اغلب در پرتغال و سواحل اسپانیا دیده می شود.  

رشد اولیه اسطوخدوس کند بوده و باید با علفهای هرز مبارزه کرد زیرا می توانند با گیاهان جوان رقابت کنند. 

مهمترین ترکیبات تشکیل دهنده اسانس را لینالیل استات (35 تا 60 درصد) ، سینئول (10 درصد)، لینالول، کامفور، نرول، بورنئولو گرانیولتشکیل می دهد . از ترکیبات دیگر این گیاه می توان از کومارین، فلاونوئیدو استرول، اسید بوتریک، اسید پروپیونیک، اسید والریک، لینالیل آزاد و ژرامبول نام برد.

شرایط نگهداری اسطوخدوس فرانسوی

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی خشک دماي مورد نياز 15-30 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاکهای قلیایی با زهکش مناسب

این گونه اسطوخدوس نسبت به سرما حساستر از اسطوخدوس معمولی( (Lavandula angustifolia است. روغن بدست آمده از این گونه تندتر و صمغی تر از اسطوخدوس معمولی است. مانند سایر گونه های اسطوخدوس، این گونه نیز به آب و هوای گرم و خشک و مکانهای آفتابی نیاز دارد. بهترین رشد را در خاکهای آهکی و قلیایی دارد. 

اسطوخدوس به رطوبت بالایی نیاز ندارد. در طی تابستان در محیطهای باز باید هر روز آبیاری شود ولی مقدار آبیاری باید کم باشد. در طی زمستان میزان آبیاری بسیار کم می شود و گفته می شود بهتر است آبیاری در طی زمستان وقتی انجام شود که برگها کمی حالت پژمردگی پیدا کرده اند. کود پتاسیم باعث تحریک گلدهی می شود. از کودهای آلی و غنی از نیتروژن نباید استفاده کرد. زمان برداشت گلها و برگها وقتی است که گلها باز نشده اند. هرس اسطوخدوس باعث می شود که برگها تازه آن رشد کند. 

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

از این گونه به صورت تجاری برای ساخت اسپری‌های خوشبو کننده و شاداب کننده هوا و همچنین، حشره‌کشها استفاده می شود. از گلها برای درمان سردرد، بی قراری، سرماخوردگی، تب و حالت تهوع استفاده می شود. از این گلها به صورت موضعی برای درمان زخمها، رماتیسم، درد و بهبود نیش حشرات استفاده می شود. عصاره اسطوخدوس به عنوان یک ترکیب بی حس کننده نیز شناخته می شود

از شاخه های خشک شده اسطوخدوس برای تزئین دسته های گل، جعبه ها و وسائل تزئینی دیگر استفاده می شود. این کار علاوه بر زیبایی، باعث ایجاد بویی مطبوع و دور شدن حشرات می شود. برگهای خشک شده اسطوخدوس را می توان در اطراف خانه و در مکانهایی که بوی نامطبوعی دارند، ریخت تا این بوها از بین برود. از اسطوخدوس در صنایع عطرسازی نیز استفاده می شود.  

مقابله به آفات اسطوخدوس فرانسوی

آفات مهم اسطوخدوس فرانسوی

شته‌ها و کنه‌های ریز با مکیدن شیره گیاه سبب زردی برگ‌ها، پیچیدگی و کاهش رشد می‌شوند. برای کنترل، ابتدا با شست‌وشوی برگ‌ها با آب تحت فشار ملایم جمعیت آفات را کم کنید، سپس در صورت نیاز از صابون حشره‌کش یا روغن‌های گیاهی (مانند روغن نیم) استفاده کنید. از مصرف بی‌رویه حشره‌کش‌های شیمیایی خودداری کنید زیرا به حشرات مفید آسیب می‌زنند.

حشرات جونده مانند لارو پروانه‌ها می‌توانند برگ‌های جوان را سوراخ یا قطع کنند. جمع‌آوری دستی آفات در کشت‌های کوچک مؤثر است. استفاده از تله‌های نوری و جذب‌کننده برای حشرات بالغ نیز کمک‌کننده است.

بیماری‌های قارچی و باکتریایی

مهم‌ترین بیماری این گیاه پوسیدگی ریشه و طوقه ناشی از رطوبت زیاد و زهکش ضعیف است که با زردی، پژمردگی و مرگ ناگهانی بوته‌ها همراه است. برای پیشگیری، از آبیاری سنگین و خاک غیرباخته خودداری کرده و زهکش بستر را بهبود دهید.

در صورت مشاهده علائم، بوته‌های شدیداً آلوده را حذف کرده و از قارچ‌کش‌های مناسب ضد فیتوفthora و پیتیوم طبق دستور مصرف استفاده کنید. تهویه خوب، فاصله کاشت مناسب و پرهیز از خیس ماندن طولانی برگ‌ها بهترین راه‌های کاهش بیماری‌های برگی و باکتریایی هستند.

نحوه تکثیر اسطوخدوس فرانسوی

روش مرسوم تکثیر این گیاه از طریق قلمه زدن است . ابتدا قلمه ها در محل مناسبی مانند گل خانه ها ، برگ دار و ریشه دار می شوند ، سپس به زمین اصلی منتقل می شوند . از طریق بذر و خوابانیدن نیز این گیاه قابل تکثیر است.

اسطوخودوس انگلیسی اسطوخودوس دارویی

مرزه بوته زنجبیلی حسن یوسف کاکوتی سرسان