نام علمي
Stachys lavandulifolia
نام لاتين
lavender-leaved woundwort
دانستنیهای علمی
خانواده و رده‌بندی گیاهشناسی
Stachys lavandulifolia که در فارسی با نام چای کوهی شناخته می‌شود، به خانواده نعناعیان (Lamiaceae) تعلق دارد. این گونه در جنس Stachys جای می‌گیرد که شامل بیش از ۳۰۰ گونه علفی و بوته‌ای است. ویژگی مشترک این خانواده وجود ساقه چهارگوش، برگ‌های معطر و گل‌های دولبی است.
منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی
چای کوهی بومی نواحی جنوب‌غرب آسیا و به‌ویژه زاگرس و البرز در ایران است. این گونه در ترکیه، قفقاز و بخش‌هایی از خاورمیانه نیز گزارش شده است. ایران یکی از مراکز مهم تنوع گونه‌های Stachys به‌شمار می‌رود.
زیستگاه و شرایط رویش
زیستگاه اصلی Stachys lavandulifolia دامنه‌های کوهستانی، شیب‌های سنگلاخی و چراگاه‌های مرتفع است. این گیاه معمولاً در ارتفاعات ۱۲۰۰ تا ۳۰۰۰ متر می‌روید و به خاک‌های نسبتاً فقیر ولی زهکش‌دار سازگار است.
تاریخچه شناخت و مطالعه علمی
این گونه نخستین‌بار در قرن نوزدهم توسط گیاه‌شناسان اروپایی در فلور ایران و آناتولی توصیف شد. در دهه‌های اخیر، مطالعات فیتوشیمیایی متعددی روی اسانس و ترکیبات فنولی آن انجام شده است که نقش مهمی در شناخت ارزش دارویی و حفاظتی گونه داشته‌اند.
![چای کوهی]()
خصوصیات - معرفی
گیاه "چای کوهی" با نام علمی Stachys lavandulifolia گیاهی است پایا، در بن چوبی، کوتاه، کرک دار و دارای ساقه های متعدد به رنگ سبز یا کم و بیش متمایل به خاکستری، گل ها در گل آذین خوشه مانند و به رنگ صورتی، ارغوانی و به ندرت سفید یا متمایل به زرد، کاسه گل لوله ای و پوشیده از کرک پرهای بلند، به رنگ سبز تا بنفش تیره و برگ ها به صورت ساقه ای، پهن و دراز و خطی و یا سرنیزه ای می باشند. کاسه گل به طول ۱۸ تا ۱۴ میلیمتر با تقسیمات پردار (پوشیده از کرک‌های بلند)، تیره، در پایین سر نیزه‌ای و باریک و در بالا باریک درفشی است. زمان گلدهی این گیاه در فصل بهار است.
سنبله زیبا، چای کوهی، گل کوو (کردستان)، توهلجه (آذربایجان) و کرک گربه (الیگودرز در لرستان)، نام هایی هستند که در مناطق مختلف کشور به این گیاه اطلاق می شوند.
![hedgenettle]()
بيشتر مطالعه کنيد :
شرایط محیط رشد
دمای مورد نیاز
نواحی معتدل و سرد
خاک مورد نیاز
گستره وسیعی از خاک ها
این گیاه در ارتفاعات 1900 تا 2300 متری از سطح دریا، به صورت پراکنده و در مواردی به صورت لکه های متراکم در سطوح کم، رویش دارد. فراوانی این گونه در مناطق کم شیب و بویژه در یال های مناطق کوهستانی بیشتر است.
![Stachys lavandulifolia]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
تحقیقات نشان داده که ترکیب های فعال این گیاه که دارای فعالیت بیولوژیکی هستند شامل: فنیل اتانوئید، ترپنوئید و فلاونوئید می باشد. از جمله ترکیب های موجود در اسانس این گیاه می توان به میرسن (20 درصد)، آلفا پینن (18 درصد)، گاما مورولن (13.2 درصد) و اوژنول (7 درصد) اشاره کرد.
چای کوهی به عنوان مسکّن برای ناراحتی های گوارشی استفاده می شود. این گیاه از نظر طب قدیم ایران گرم و خشک است. چای کوهی بازکننده قولنج های سرد مزاج مدر بول و بازکننده عادت ماهانه در زنان و متلاشی کننده سنگ مجاری ادراری و صفراوی است. افراد دارای مزاج گرم از این گیاه کمتر بنوشند و با داروهای دیگر مصرف نمایند زیرا خوردن زیاد چای کوهی ادرار را خون آلود می کند. خوردن این گیاه می تواند اخلاط بلغمی غلیظ بدن را که در شش ها یا امعاء یا رحم متمرکز شده اند دفع سازد. همچنین خوردن معجون چای کوهی و عسل قوای جنسی را بهبود می دهد.
این گیاه با خاصیت آرامش بخشی، آنتی باکتریال است و در دفع سنگ کلیه، دردهای مفصلی، رماتیسمی، سردرد، سرگیجه و دردهای عصبی و ناراحتی های معده و روده با منشأ روانی مفید است. این گیاه ضدتشنج و ضدمیگرن بوده و در درمان سرماخوردگی مؤثر است. همچنین این گیاه در درمان بی خوابی، نقرس، حساسیت، گرفتگی روده و تقویت دستگاه دفاعی بدن بسیار مؤثر است. این گیاه که به صورت گل های پنبه ای صورتی رنگ در مناطق کوهستانی رشد می کند دارای خواص فوق العاده ای است. بهترین شیوه مصرف این گیاه دمکرده آن است. بهترین زمان استفاده از این گیاه شش ماه پس از چیدن آن است و بعد از این مدت بهتر است از اسانس آن استفاده شود.
یک قاشق مرباخوری پر از چای کوهی را در یک لیوان آب جوش ریخته و با قاشق خوب به هم بزنید. آن گاه روی آن را با یک نعلبکی بپوشانید و بگذارید مدت ۲۰ دقیقه بماند تا دم بکشد. سپس آن را صاف کرده و میل کنید. این چای، یک نوشیدنی خوش رنگ، خوش مزه و دل چسب است که در شب های سرد پاییزی و زمستان، پس از یک روز کار و تلاش با ایجاد آرامش و رفع خستگی، انرژی از دست رفته را به شما باز می گرداند.
![چای کوهی - معرفی و خواص گیاهان دارویی]()
نحوه تکثیر چای کوهی
زیست‌تولیدمثل طبیعی
Stachys lavandulifolia (چای کوهی) در رویشگاه‌های طبیعی عمدتاً از راه جنسی تکثیر می‌شود؛ گل‌های دولبه آن پس از گرده‌افشانی (اغلب توسط حشرات) میوه‌ای کوچک با چند فندقه (nutlet) تولید می‌کند. تولید بذر، مهم‌ترین مسیر پایداری جمعیت‌های وحشی و گسترش در مقیاس landscape است.
پس از رسیدگی، فندقه‌ها در پایان فصل رشد از کاسه باقی‌مانده جدا شده و با نیروی جاذبه، بادهای سطحی یا جابه‌جایی مکانیکی (مانند عبور دام) در پیرامون بوته مادری پراکنده می‌شوند. موفقیت استقرار نهال‌ها به رطوبت بهاره، بافت سبک تا نیمه‌سنگلاخی خاک و نبود رقابت شدید علفی وابسته است.
نقش بانک بذر و جوانه‌زنی
در بسیاری از گونه‌های Lamiaceae، بخشی از بذرها می‌تواند برای مدتی در خاک باقی بماند و در سال‌های مساعد جوانه بزند. جوانه‌زنی معمولاً با افت دما و سپس گرمایش تدریجی بهار و تأمین رطوبت پایدار تحریک می‌شود. به همین دلیل، بارندگی‌های زمستانه و بهاره اثر مستقیم بر تراکم رویشی سال بعد دارد.
تکثیر رویشی در طبیعت
این گیاه علفی پایا است و از طریق جوانه‌های طوقه و شاخه‌های قاعده‌ای، هر ساله از پایه بازرویی می‌کند. این باززایی رویشی بیشتر نقش حفظ بوته و تداوم فرد را دارد تا پراکنش دوربرد. در شرایط آسیب‌دیدگی (چرای متوسط یا خشکی)، بازرویی از طوقه می‌تواند بقای گیاه را افزایش دهد.
![hedgenettle]()
عوارض جانبی - هشدار
مصرف چای کوهی برای زنان باردار مضر بوده و ممکن است موجب سقط جنین شود.
نکات ایمنی و هشدارهای مصرف
Stachys lavandulifolia (چای کوهی) یک گیاه دارویی است و مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت آن می‌تواند مشکل‌ساز شود. در برخی افراد، به‌ویژه کسانی که سابقه حساسیت به گیاهان دارویی دارند، ممکن است باعث واکنش‌های آلرژیک خفیف مانند خارش، کهیر یا ناراحتی گوارشی شود؛ در صورت بروز علائم، مصرف را قطع کنید.
گروه‌های پرخطر
در دوران بارداری و شیردهی از مصرف درمانی یا مقادیر زیاد پرهیز شود مگر با نظر پزشک، چون داده‌های ایمنی کافی درباره دوزهای بالا وجود ندارد. افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن (به‌خصوص مشکلات کبدی/کلیوی) یا کسانی که هم‌زمان دارو مصرف می‌کنند، بهتر است پیش از مصرف مداوم با پزشک یا داروساز مشورت کنند.
تداخل‌ها و مصرف نادرست
مصرف هم‌زمان با داروهای آرام‌بخش یا خواب‌آور ممکن است خواب‌آلودگی را تشدید کند. از رانندگی یا کار دقیق پس از مصرف زیاد دمنوش خودداری کنید. همچنین از تهیه دمنوش غلیظ، مصرف چندباره در روز برای مدت طولانی، یا استفاده از فرآورده‌های نامعتبر/آلوده (جمع‌آوری از حاشیه جاده‌ها و مناطق آلوده به فلزات سنگین یا سموم) پرهیز کنید.
نکته درباره نگهداری و جمع‌آوری
تشخیص اشتباه با گونه‌های مشابه می‌تواند خطر مصرف گیاه نادرست را بالا ببرد. فقط از منابع معتبر و شناسایی‌شده تهیه کنید و در صورت بیماری، مصرف را جایگزین درمان پزشکی نکنید.
![heal-all, self-heal, woundwort, betony, lamb's ears]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
آشنایی با جنس خرگوشک و همه گونه های آن گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره نعناعیان و جنس های آن