۱۳۹۵ بیست و یکم آبان

لوبیا سنبلی

Lablab purpureus hyacinth bean که به فارسی لوبیا سنبلی نامیده میشود، گیاهی از خانواده بقولات، بومی آفریقا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دمای محیط: 18 تا 30 درجه سانتیگراد خاک: کشت در گستره وسیعی از خاک ها

دانستنیهای علمی

نام علمي

Lablab purpureus

نام لاتين

hyacinth bean

خانواده (تيره)

Fabaceae

رده‌بندی و خویشاوندی گیاه

Lablab purpureus با نام فارسی «لوبیا سنبلی» از خانواده Fabaceae (بوبیه) است. این گیاه در تیره فرعی Faboideae و قبیله Phaseoleae قرار می‌گیرد و در جنس Lablab طبقه‌بندی می‌شود. در منابع قدیمی‌تر، این گونه با نام‌های علمی Dolichos lablab و Dolichos purpureus نیز ذکر شده است. تغییرات نام‌گذاری نشان‌دهنده بازنگری‌های مداوم در رده‌بندی نخودسانان است.

منطقه بومی و گسترش جغرافیایی

زادگاه اصلی لوبیا سنبلی به‌طور گسترده شرق آفریقا و احتمالاً مناطق گرمسیری آفریقای جنوب صحرا دانسته می‌شود. از آنجا این گونه توسط انسان به شبه‌قاره هند، آسیای جنوب‌شرقی و سپس به مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان منتقل شد. امروزه این گیاه یک گونه شبه‌جهان‌گستر (پانتروپیک) در نواحی گرم، از آفریقا تا آسیا و آمریکا است.

زیستگاه و بوم‌شناسی

لوبیا سنبلی گیاهی رونده و چندساله در اقلیم‌های گرم است که اغلب به‌صورت یک‌ساله کشت می‌شود. این گونه در خاک‌های نسبتاً فقیر نیز رشد می‌کند، زیرا همزیستی ریزوبیومی در ریشه‌ها امکان تثبیت زیستی نیتروژن را فراهم می‌کند. تحمل نسبی به خشکی و توانایی رشد در خاک‌های کم‌بهره، آن را به گونه‌ای مهم در سامانه‌های کشاورزی کم投入 تبدیل کرده است. در مزارع، باغ‌ها و حاشیه‌ها به‌عنوان گیاه پوششی، علوفه‌ای و زینتی دیده می‌شود.

تاریخچه استفاده و اهمیت علمی

شواهد باستان‌گیاه‌شناسی و متون کهن حاکی از آن است که لوبیا سنبلی از دیرباز در کشاورزی سنتی آفریقا و آسیا کشت می‌شده است. در هند و شرق آفریقا دانه، غلاف‌های نارس و برگ‌ها به‌عنوان منبع پروتئین گیاهی مصرف می‌شوند. به دلیل پروتئین بالا، نقش مهمی در امنیت غذایی جوامع کم‌درآمد دارد. همچنین به عنوان کود سبز برای بهبود حاصلخیزی خاک به کار می‌رود. پژوهش‌های نوین بر روی تنوع ژنتیکی این گونه، تحمل به تنش‌های خشکی و حرارتی و نیز ظرفیت آن در کشاورزی پایدار و سیستم‌های اگروفارستری متمرکز است.

خصوصیات - معرفی

گیاه "لوبیا سنبلی" یکی از گیاهان غلافدار و از خانواده فاباسه می باشد. این گیاه بومی آفریقا است و در نواحی گرمسیری برای مصرف خوراکی و به عنوان غذا کشت می شود. جنس Lablab تنها یک گونه دارد به نام گونه purpureus.

این گیاه به دلیل جوانه زنی خوبی که دارد، در گستره وسیعی مورد کشت و کار قرار می گیرد اما به طور معمول گیاهانی یکساله یا چندساله کوتاه عمر می باشند. ارقام وحشی اغلب به صورت چندساله می باشند. گیاه به صورت رونده بوده که طول ساقه ها به شش متر نیز می تواند برسد.

برگ ها دارای سه برگچه می باشند که هر یک می تواند حدود 15 سانتیمتر طول داشته باشد. ممکن است در سطح زیرین برگ ها کرک نیز مشاهده شود.

گل ها در گل آذین هایی به صورت خوشه ای تشکیل می شوند. برخی از کولتیوارها دارای گل های سفید بوده و بقیه نیز ممکن است گل های بنفش رنگ یا آبی داشته باشند.

میوه ها به صورت غلاف بوده که در شکل، اندازه و رنگ متفاوت می باشند. این غلاف ها معمولاً چندین سانتیمتر طول داشته و به رنگ ارغوانی روشن تا سبز کمرنگ دیده می شوند. هر میوه حدود بیش از چهار بذر دارد. بذور بسته به رقم، به رنگ های سفید، قهوه ای، قرمز یا مشکی مشاهده می شوند که گاهی اوقات نیز دارای هیلوم سفید رنگ می باشند. ارقام وحشی دارای بذرهای خالدار هستند. هر بذر نیز حدود یک سانتیمتر طول دارد.

زیرگونه های مختلفی از این گیاه وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از:

Lablab purpureus subsp. bengalensis (Jacq.) Verdc

Lablab purpureus subsp. purpureus

Lablab purpureus subsp. uncinatus

شرایط نگهداری لوبیا سنبلی

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

کمی مرطوب

دماي مورد نياز

18 تا 30 درجه سانتیگراد

خاک مورد نياز

کشت در گستره وسیعی از خاک ها

این گیاه در گستره وسیعی از خاک ها شامل خاک های شنی تا رسی عمیق می روید. ولی به خاک های به خوبی آبیاری شده پاسخ بهتری می دهد. پی اچ مورد نیاز خاک برای پرورش آن بین 4.5 تا 7.5 می باشد. نسبت به شوری خاک مقاومت کمی دارد. شوری سبب زردی برگ ها، کندی رشد و در نهایت مرگ گیاه می شود.

لوبیا سنبلی نسبت به بارندگی سالیانه حدود 650 تا 3000 میلیمتر سازگار شده است. این گیاه زمانی که به خوبی مستقر شده باشد، می تواند خشکی را تحمل کند و حتی می تواند به خوبی در مناطقی با بارندگی سالانه کمتر از 500 میلیمتر نیز رشد کند. اما خشکی طولانی مدت سبب ریزش برگ ها می شود. ریشه های این گیاه می توانند آب را از عمق دو متری حتی در خاک هایی با بافت سنگین جذب کنند.

بهترین دما برای رشد این گیاه، دمای روزانه حدود 18 تا 30 درجه سانتیگراد می باشد. و حتی نسبت به دماهای بالا نیز متحمل است. این گیاه همچنین قادر به رشد در دماهای پایین (کمتر از 3 درجه سانتیگراد)، برای مدت کوتاه است. نسبت به سرما حساس است اما می تواند در سرمای کم مقاومت نشان دهد. می تواند در نواحی گرمسیری، از سطح دریا تا ارتفاعات 2000 متری بالاتر از سطح دریا رشد کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

لوبیا سنبلی گیاهی است که به اهداف مختلفی به صورت اهلی شده در آمده است. در برخی ارقام مانند رقم Rongai از شاخ و برگ آنها برای تغذیه چهارپایان استفاده می شود. همچنین می توان به عنوان گیاهی زینتی نیز از آن استفاده کرد. در برخی مناطق از این گیاه به عنوان گیاهی دارویی نیز یاد شده است.

میوه ها و غلاف های این گیاه در صورت جوشانیده شدن می توانند به مصرف خوراکی برسند. در غیر این صورت، سمی بوده و دارای گلیکوزیدهای سیانوژنیک می باشند که در صورت مصرف، گلیکوزیدهای آن به هیدروژن سیانید تبدیل می شوند که سمی می باشد.

از علائم استفاده از گیاه نجوشیده و خام می توان به ایجاد ضعف، استفراغ، تنگی نفس، انقباض عضلانی، بی حسی و تشنج اشاره کرد.

برگ های این گیاه را می توان مانند اسفناج به صورت خام یا پخته مصرف کرد. گل ها نیز می توانند به صورت خام یا بخارپز شده به مصرف خوراکی برسند.

ارزش غذایی:

هر صد گرم از بذر نارس این گیاه حاوی 209 کیلوژول (50 کیلوکالری) انرژی، 9.2 گرم کربوهیدرات ها، 0.27 گرم چربی، 2.95 گرم پروتئین، 0.056 میلیگرم ویتامین ب1 (تیامین)، 0.088 گرم ویتامین ب2 (ریبوفلاوین)، 0.48 میلیگرم ویتامین ب3 (نیاسین)، 47 میکروگرم ویتامین ب9 (فولات)، 5.1 میلیگرم ویتامین ث، 41 میلیگرم کلسیم، 0.76 میلیگرم آهن، 42 میلیگرم منیزیم، 0.21 میلیگرم منگنز، 49 میلیگرم فسفر، 262 میلیگرم پتاسیم و 0.38 میلیگرم روی می باشد.

مقابله به آفات لوبیا سنبلی

آفات رایج لوبیا سنبلی

مهم‌ترین آفات شته‌ها، تریپس، کنه تارتن و مگس مینوز هستند که با مکیدن شیره گیاهی موجب زردی، پیچیدگی برگ و کاهش رشد می‌شوند. برای مدیریت، پایش هفتگی، حذف علف‌های هرز میزبان، آبیاری یکنواخت (کاهش تنش)، و در صورت آلودگی اولیه استفاده از صابون‌های حشره‌کش یا روغن‌های معدنی توصیه می‌شود. در طغیان، به‌کارگیری حشره‌کش‌های انتخابی مطابق برچسب و تناوب مواد مؤثره برای جلوگیری از مقاومت ضروری است.

امراض قارچی و باکتریایی

از بیماری‌های مهم می‌توان به پوسیدگی ریشه و طوقه (مانند Rhizoctonia و Pythium)، سفیدک پودری و لکه‌برگی‌ها اشاره کرد. نشانه‌ها شامل پژمردگی، قهوه‌ای شدن طوقه، پوشش سفید روی برگ و لکه‌های نکروتیک است. کنترل با زهکشی مناسب، پرهیز از آبیاری سنگین، ضدعفونی ابزار، حذف بقایای آلوده، و در صورت نیاز مصرف قارچ‌کش‌های ثبت‌شده (مانند گوگرد برای سفیدک، یا ترکیبات محافظتی مسی/مانکوزب برای لکه‌برگی‌ها) انجام می‌شود.

بیماری‌های ویروسی و پیشگیری

ویروس‌های موزاییکی (مانند BCMV) باعث موزاییک، کوتولگی و بدشکلی برگ می‌شوند و عمدتاً توسط شته‌ها منتقل می‌گردند. استفاده از بذر سالم، حذف بوته‌های آلوده، کنترل ناقلین، و کشت تناوبی با گیاهان غیرمیزبان بهترین راهکارهای کاهش خسارت است.

نحوه تکثیر لوبیا سنبلی

تولیدمثل در طبیعت

لوبیا سنبلی (Lablab purpureus) در طبیعت عمدتاً از طریق تولیدمثل جنسی تکثیر می‌شود. گل‌های پروانه‌ای آن شهد و گرده تولید می‌کنند و توسط حشرات گرده‌افشان مانند زنبورها گرده‌افشانی می‌شوند. پس از لقاح، نیام‌ها تشکیل شده و دانه‌ها درون آن‌ها می‌رسند. رسیدن کامل بذرها و خشک شدن نیام‌ها نقش کلیدی در پایداری جمعیت‌های طبیعی دارد؛ زیرا بذرهای بالغ توان جوانه‌زنی بالاتری دارند و می‌توانند در خاک تا فصل مناسب باقی بمانند.

این گونه معمولاً خودگشن است، اما دگرگشنی نیز در حضور گرده‌افشان‌های فعال رخ می‌دهد و می‌تواند تنوع ژنتیکی را افزایش دهد. گرما و نور کافی، همراه با رطوبت مناسب خاک، شرایط بهینه برای جوانه‌زنی بذر در زیستگاه‌های طبیعی است.

روش‌های تکثیر در خانه

ساده‌ترین روش تکثیر در خانه، کاشت بذر است. بذرهای سالم را 8 تا 12 ساعت در آب ولرم بخیسانید، سپس در بستر سبک و زهکش‌دار (مانند مخلوط کوکوپیت و پرلیت) در عمق حدود 2 تا 3 سانتی‌متر بکارید. دمای 22 تا 30 درجه سانتی‌گراد و رطوبت یکنواخت، جوانه‌زنی را تسریع می‌کند.

تکثیر رویشی با قلمه نیز امکان‌پذیر است: از ساقه‌های نیمه‌خشبی قلمه 10 تا 15 سانتی‌متری تهیه کنید، برگ‌های پایینی را حذف کرده و در بستر مرطوب و سبک قرار دهید. استفاده از هورمون ریشه‌زایی و نگهداری قلمه‌ها در محیط گرم با رطوبت بالا، درصد ریشه‌دهی را افزایش می‌دهد.