نام علمي
Ficus Retusa Bonsai
دانستنیهای علمی
ردهبندی گیاهشناسی
بونسای «Ficus retusa» به جنس Ficus و خانوادهٔ Moraceae (توتیان) تعلق دارد؛ خانوادهای با لاتکس شیری و گلآذینهای ویژهای به نام سیكونیوم (syconium) که در واقع همان «انجیر» محسوب میشود. از دیدگاه ردهبندی، نامگذاری دقیق این گیاه در بازار گاهی با گونههای نزدیک (مانند Ficus microcarpa) آمیخته میشود، اما در ادبیات باغبانی و بونسای، «رتوزا» همچنان رایج است.
خاستگاه، پراکنش و زیستگاه
این فیکوس در ناحیههای گرمسیری و نیمهگرمسیری آسیا شناخته میشود و در زیستگاههای طبیعیِ جنگلهای کمارتفاع، حاشیهٔ رودخانهها و مناطق ساحلی رشد میکند. بسیاری از اعضای جنس فیکوس در اقلیمهای مرطوب، با نور فراوان و زمستانهای ملایم بهتر گسترش مییابند و به دلیل تولید ریشههای هوایی و سازگاری با هرس، برای فرمدهی بونسای مناسباند.
پیشینهٔ شناخت علمی و پیدایش در باغبانی
شناخت علمی فیکوسها با توسعهٔ گیاهشناسی ردهبندی در سدههای ۱۸ و ۱۹ میلادی تثبیت شد و گونههای متعدد این جنس در آثار ردهبندیگران اروپایی توصیف شدند. ورود فیکوسهای گرمسیری به کشت گلدانی و سپس بونسای عمدتاً با گسترش تبادل گیاهان زینتی در قرن بیستم و سازگاری بالای آنها با شرایط فضای بسته سرعت گرفت.
نامهای رایج
این گیاه در سطح جهانی با نامهای Ficus retusa bonsai و «Retusa fig» شناخته میشود و در بازار گیاهان آپارتمانی و بونسای گاهی «Ficus bonsai» نیز گفته میشود. در فارسی رایجترین نامها بونسای فیکوس رتوزا و «فیکوس بونسای» است.
![بونسای فیکوس رتوزا]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
متوسط
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
26 درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاک سبک مخلوط خاک هوموسی و پیت و تورب
|
ساقه و تنه بونسای فیکوس رتوزا
ساقه بونسای فیکوس رتوزا ضخیم، چوبی و بهتدریج قهوهای مایل به خاکستری میشود. پوست تنه صاف تا کمی ترکخورده است و در سنین بالاتر جلوهای شبیه درختان کهن ایجاد میکند. این گیاه ریشههای هوایی تولید میکند که از شاخهها به سمت خاک آویزان شده و در تماس با بستر، به تنههای فرعی چوبی تبدیل میشوند.
برگها: شکل، اندازه و رنگ
برگها همیشهسبز، براق و چرمی هستند و معمولاً ۲ تا ۵ سانتیمتر طول دارند. شکل آنها بیضوی تا تخممرغی با نوک کمی کند است. رنگ برگها سبز تیره از سطح رویی و کمی روشنتر از سطح زیرین است. آرایش برگها متناوب و متراکم بوده و همین تراکم، تاجی فشرده و مناسب سبک بونسای ایجاد میکند.
گل، میوه و شیره گیاهی
گلهای فیکوس رتوزا بسیار ریز و درون ساختاری شبیه میوه توتمانند (سیکونیوم) پنهان هستند و معمولاً در شرایط آپارتمانی دیده نمیشوند. میوهها در صورت تشکیل، کوچک، کروی و سبز مایل به زرد تا قرمز میشوند. شیره گیاه شیریرنگ و لاتکسدار است که از بریدگیها خارج شده و در تماس با هوا سریعاً غلیظ میشود.
![Cuban-laurel]()
شرایط محیط رشد
نور مناسب برای بونسای فیکوس رتوزا
بونسای فیکوس رتوزا به نور زیاد غیرمستقیم نیاز دارد. بهترین مکان، کنار پنجرههای شرقی یا غربی با نور فیلتر شده است. نور مستقیم و شدید ظهر، بهویژه در تابستان، میتواند سوختگی برگ ایجاد کند. در محیط کمنور گیاه ضعیف، رشد کشیده و برگها کمپشت میشوند. در صورت نگهداری در فضای بسته، استفاده از نور مصنوعی فولاسپکتروم برای ۱۰–۱۲ ساعت در روز مفید است.
دمای ایدهآل و جریان هوا
دمای مناسب برای فیکوس رتوزا بین ۱۸ تا ۲۸ درجه سانتیگراد است. این گیاه به سرما حساس بوده و در دماهای زیر ۱۵ درجه دچار ریزش برگ میشود. از قرار دادن گلدان در معرض باد مستقیم کولر، بخاری یا درِ مکرراً باز و بستهشونده خودداری کنید؛ زیرا نوسانات شدید دما و جریان هوای خشک به گیاه استرس میدهد.
رطوبت محیط و آبیاری
فیکوس رتوزا محیطی با رطوبت نسبی متوسط رو به بالا را ترجیح میدهد. استفاده از زیرگلدانی سنگریزهدار حاوی آب (بدون تماس مستقیم ته گلدان با آب) یا مهپاشی ملایم روی برگها در روزهای گرم، به حفظ رطوبت کمک میکند. آبیاری باید زمانی انجام شود که سطح خاک تا عمق ۲–۳ سانتیمتری تقریباً خشک شده باشد. آبیاری بیش از حد موجب پوسیدگی ریشه و زردی برگها میشود.
خاک، زهکشی و بستر کاشت
خاک فیکوس رتوزا باید سبک، با زهکشی بالا و در عین حال نگهدارنده رطوبت باشد. ترکیبی از خاک برگ یا پیتماس، پرلیت یا پوکه، و کمی ماسه شسته (بهنسبت حدود ۲:۱:۱) گزینه مناسبی است. وجود سوراخهای کافی در ته گلدان برای خروج آب اضافی ضروری است. تعویض گلدان هر ۲–۳ سال همراه با هرس ملایم ریشه به حفظ سلامت و رشد متعادل بونسای کمک میکند.
![Ficus Retusa Bonsai]()
مقابله به آفات بونسای فیکوس رتوزا
آفات رایج و علائم
بونسای Ficus retusa در فضای داخل بیشتر توسط شپشک آردآلود (تودههای سفید پنبهای در گرهها)، شپشک سپردار (برجستگیهای قهوهای روی ساقه و پشت برگ)، کنه تارتن (نقاط ریز زرد و تار نازک)، تریپس (نقرهای شدن برگ) و شته (پیچیدگی و عسلک) آسیب میبیند. ریزش برگ همراه با چسبندگی معمولاً نشانه حضور شپشکهاست.
بیماریها و مشکلات شبهبیماری
مهمترین بیماریها شامل پوسیدگی ریشه ناشی از آبیاری زیاد و زهکش ضعیف (زردی، بیحالی، سیاه شدن ریشه) و لکهبرگی قارچی در رطوبت بالا و تهویه کم (لکههای قهوهای/سیاه) است. ریزش ناگهانی برگ اغلب از تنش محیطی (جابجایی، سرما، کمنوری) است، نه بیماری عفونی.
روشهای کنترل و پیشگیری
قرنطینه گیاه جدید، شستوشوی برگها و افزایش تهویه پایه کنترل است. برای شپشکها: پاککردن دستی با پنبه آغشته به الکل و سپس صابون حشرهکش یا روغن نیم/ولک هر ۷–۱۰ روز تکرار شود. برای کنه: افزایش رطوبت محیطی، دوش آب و در صورت شدت، کنهکش اختصاصی. برای لکهبرگی: حذف برگهای آلوده و در صورت تداوم، قارچکش مسی. برای پوسیدگی ریشه: کاهش آبیاری، تعویض خاک با بستر سبک و هرس ریشههای قهوهای.
![بونسای فیکوس رتوزا]()
نحوه تکثیر بونسای فیکوس رتوزا
مروری بر تکثیر بونسای فیکوس رتوزا
فیکوس رتوزا (Ficus retusa) بهطور گسترده بهعنوان گیاه زینتی و بونسای در خانه و گلخانه نگهداری میشود؛ بنابراین تکثیر آن عمدتاً به روشهای رویشی انجام میگیرد. روشهای رویشی، گیاهانی همسان با پایه مادری تولید میکنند و برای حفظ فرم و ویژگیهای بونسای مناسبترند.
قلمه ساقه (رایجترین روش خانگی)
قلمه نیمهخشبی یا چوبی از شاخههای سالم (معمولاً ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر) تهیه شده و برگهای پایینی حذف میشوند. قلمه در بستر سبک و استریل مانند پرلیت/کوکوپیت با رطوبت یکنواخت قرار میگیرد. گرما و رطوبت بالا (مثل کاور پلاستیکی) ریشهزایی را بهطور محسوسی افزایش میدهد. استفاده از هورمون ریشهزا میتواند موفقیت را بیشتر کند.
خوابانیدن هوایی (Air Layering) برای شاخههای ضخیم
برای تکثیر شاخههای قطور و حفظ ظاهر بونسای، خوابانیدن هوایی بسیار کاربردی است. حلقهای از پوست شاخه برداشته میشود، سپس محل زخم با خزه مرطوب (اسفاگنوم) پوشانده و با پلاستیک بسته میشود. پس از تشکیل ریشههای کافی، شاخه از زیر ناحیه ریشهدار جدا و در گلدان کاشته میشود. این روش معمولاً گیاهی قویتر و سریعتر قابل فرمدهی تولید میکند.
تکثیر با بذر (کمکاربرد در منزل)
تکثیر بذری در فیکوس رتوزا در محیط خانگی کمتر رایج است، چون بذردهی به گردهافشانی اختصاصی وابسته به زنبورهای فیکوس است و یکنواختی صفات بونسای را تضمین نمیکند. در صورت دسترسی به بذر تازه، بستر استریل و رطوبت ثابت برای جوانهزنی ضروری است.
![Cuban-laurel]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
آشنایی با جنس انجیر و همه گونه های آن گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره توت و جنس های آن