زغال اخته

دانستنیهای علمی

رده‌بندی گیاهشناسی

Cornus mas با نام رایج زغال‌اخته از خانواده Cornaceae و جنس Cornus است. این گونه درختچه‌ای خزان‌کننده است و به‌عنوان یکی از گونه‌های مهم جنس Cornus در جنگل‌های معتدل نیمکره شمالی شناخته می‌شود.

منطقه بومی و پراکنش

خاستگاه اصلی زغال‌اخته اروپای جنوب‌شرقی، قفقاز، نواحی دریای سیاه و بخش‌هایی از آسیای غربی است. در ایران، به‌طور طبیعی در جنگل‌های هیرکانی، به‌ویژه ارتفاعات گیلان، مازندران و گلستان رشد می‌کند. این گونه در حاشیه جنگل‌ها، شیب‌های خنک و خاک‌های نیمه‌اسیدی و نسبتاً مرطوب استقرار می‌یابد.

ویژگی‌های زیستگاهی

زغال‌اخته به زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل سازگار است و تحمل خوبی به سایه نسبی دارد. این گیاه در رویشگاه‌های مختلط پهن‌برگ، در کنار گونه‌هایی مانند راش و ممرز دیده می‌شود و در پویایی لبه جنگل‌ها نقش حفاظتی و تنوع‌زیستی دارد.

تاریخچه و استفاده سنتی

استفاده از میوه زغال‌اخته در متون کهن یونانی و رومی ثبت شده است. در ایران نیز سابقه بهره‌برداری غذایی و دارویی چندصدساله دارد و به‌عنوان منبع مهم ویتامین‌ها و ترکیبات آنتی‌اکسیدانی شناخته می‌شود.

خصوصیات - معرفی

شرایط نگهداری زغال اخته

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز نواحی گرم و مرطوب خاک مورد نياز خاک های سبک با بافت شنی رسی

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای میوه

میوه Cornus mas (زغال‌اخته) در صنایع غذایی-دارویی برای تهیه شربت، کنسانتره و فرآورده‌های استانداردشده به‌کار می‌رود. در پزشکی سنتی از آن به‌صورت خوراکی برای کمک به کاهش اسهال و بهبود علائم گوارشی استفاده می‌شود و به دلیل وجود ترکیبات پلی‌فنولی و آنتوسیانین‌ها، در محصولات مکمل با هدف پشتیبانی از سلامت قلب‌وعروق و اثرات آنتی‌اکسیدانی فرموله می‌گردد.

کاربردهای برگ و پوست

برگ و پوست ساقه به‌علت دارا بودن تانن‌ها در برخی منابع به‌عنوان مواد قابض مطرح شده‌اند و در فرآورده‌های گیاهی سنتی برای شست‌وشو یا مصرف محدود خوراکی به منظور کاهش ترشحات و التهاب‌های سطحی استفاده می‌شوند. در کاربردهای صنعتی، تانن‌های گیاهی می‌توانند در فرمولاسیون‌های طبیعی و برخی فرایندهای وابسته به مواد قابض نقش داشته باشند.

هسته و روغن

هسته زغال‌اخته در برخی کاربردهای فرآوری میوه به‌عنوان محصول جانبی مطرح است و می‌تواند برای استخراج روغن یا ترکیبات لیپیدی به‌کار رود. روغن هسته در صنایع آرایشی-بهداشتی به‌عنوان نرم‌کننده و حامل (Carrier) در برخی فرمول‌ها استفاده می‌شود.

چوب و سایر مصارف

چوب این گیاه به دلیل سختی و چگالی بالا در ساخت ابزارهای کوچک و قطعات مقاوم کاربرد دارد. همچنین رنگدانه‌های میوه در برخی محصولات به‌عنوان رنگ طبیعی مورد توجه صنایع قرار می‌گیرند.

مقابله به آفات زغال اخته

آفات رایج زغال‌اخته (Cornus mas) و کنترل آن‌ها

شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی موجب پیچیدگی برگ و ترشح عسلک می‌شوند؛ هرس شاخه‌های آلوده، شست‌وشوی برگ‌ها با آب، و استفاده هدفمند از صابون حشره‌کش یا روغن ولک در ابتدای آلودگی مؤثر است. برخی لاروها و برگ‌خوارها نیز باعث سوراخ‌خوردگی و کاهش سطح فتوسنتز می‌شوند؛ جمع‌آوری دستی، تله‌های نوری در باغ‌های کوچک، و در صورت لزوم کاربرد فرآورده‌های Bt برای لاروها توصیه می‌شود. شپشک‌ها روی شاخه‌ها و دمبرگ‌ها مستقر شده و ضعف عمومی ایجاد می‌کنند؛ روغن‌پاشی زمستانه و حذف شاخه‌های به‌شدت آلوده بهترین راه کاهش جمعیت است.

امراض قارچی و باکتریایی و راهکارها

لکه‌برگی و سوختگی برگ (اغلب قارچی) با لکه‌های قهوه‌ای و ریزش زودرس برگ دیده می‌شود؛ بهبود گردش هوا با هرس، حذف و امحای برگ‌های ریخته، و پرهیز از آبیاری بارانی کلیدی است. سفیدک سطحی در هوای گرم و مرطوب باعث پوشش پودری روی برگ می‌شود؛ مدیریت سایه، تغذیه متعادل ازت، و در صورت شدت، قارچ‌کش‌های مجاز مانند گوگرد قابل استفاده‌اند. پوسیدگی ریشه در خاک‌های سنگین و آبیاری زیاد رخ می‌دهد؛ زهکشی مناسب، آبیاری بر اساس نیاز، و اجتناب از کاشت در خاک‌های ماندابی مؤثرترین پیشگیری است.

اصول مدیریت تلفیقی (IPM)

پایش هفتگی، بهداشت باغ، و استفاده حداقلی و دقیق از سموم باعث کاهش خسارت و حفظ دشمنان طبیعی می‌شود. انتخاب نهال سالم، ضدعفونی ابزار هرس، و حذف سریع شاخه‌های بیمار، پایه کنترل پایدار آفات و بیماری‌ها در زغال‌اخته است.

نحوه تکثیر زغال اخته