درخت کاکائو

دانستنیهای علمی

درخت کاکائو، درختی کوچک به طول 4 تا 8 متر است. این درخت همیشه سبز و از خانواده پنیرکیان و بومی نواحی گرمسیر آمریکای جنوبی و مرکزی می باشد. قسمت قابل استفاده این گیاه، بذرهای آن است که داخل غلاف هایی قرار گرفته و پس از فرآوری بصورت پودر کاکائو یا شکلات به بازار عرضه می گردد.

کاکائو، به دانه های چرب تخمیر شده و خشک شده درخت کاکائو اطلاق می شود. این گیاه از نظر خواص و خصوصیات، به قهوه شباهت دارد.

تقریباً 40 درصد از کاکائوی تولید شده در سراسر جهان را سه ناحیه ی ساحل عاج، غنا و اندونزی تولید می کنند. ولی کشورهای هلند و ایالات متحده آمریکا بیشترین تولید فراورده های کاکائو را بر عهده دارند.

خصوصیات - معرفی

خصوصیات گیاهشناسی: درخت کاکائو، درختی همیشه سبز به ارتفاع 4 تا 8 متر و از خانواده Malvaceae (پنیرکیان) می باشد. برگ های این گیاه، متناوب، یکپارچه، بدون لُب، به طول 10 تا 40 سانتیمتر و پهنای 5 تا 20 ساتیمتر است. گل های درخت بصورت خوشه هایی روی تنه اصلی یا شاخه های فصل های قبل تشکیل می شود. این گل ها کوچک و به قطر 1 تا 2 سانتیمتر و دارای کاسه گل صورتی رنگی هستند. درحالیکه بیشتر گل های درختان مختلف توسط زنبور یا پروانه ها گرده افشانی می کنند، گل های درخت کاکائو توسط یک سری حشرات کوچک بال به نام Forcipomyia گرده افشانی انجام می دهند. میوه این گیاه که بصورت غلاف است، 15 تا 30 سانتیمتر طول و 8 تا 10 سانتیمتر عرض دارد. غلاف های رسیده، زردرنگ یا نارنجی رنگ می باشند و حدود 500 گرم نیز وزن دارند. هر غلاف حاوی 20 تا 60 بذر می باشد.

بيشتر مطالعه کنيد :

شرایط محیط رشد

دما

Theobroma cacao گیاهی گرمسیری است و بهترین رشد را در دمای حدود ۲۱ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد دارد. دماهای کمتر از ۱۵ درجه رشد را کند می‌کند و سرمازدگی—even کوتاه‌مدت—می‌تواند به برگ‌ها و گل‌ها آسیب بزند. نوسانات شدید دما و بادهای سرد برای این گونه نامطلوب است.

رطوبت و بارندگی

کاکائو به محیطی با رطوبت نسبی بالا (حدود ۷۰ تا ۹۰٪) نیاز دارد. الگوی ایده‌آل بارندگی سالانه حدود ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ میلی‌متر است که در طول سال نسبتاً یکنواخت توزیع شود. خشکی طولانی یا هوای بسیار خشک باعث ریزش گل و کاهش تشکیل میوه می‌شود.

نور و سایه

این درخت در طبیعت زیر سایه‌بان جنگل رشد می‌کند؛ بنابراین نور فیلترشده و نیم‌سایه برای نهال‌ها ضروری است. در سنین بالاتر، تحمل نور بیشتر می‌شود، اما تابش مستقیم و شدید به‌ویژه همراه با کم‌آبی می‌تواند موجب سوختگی برگ و کاهش رشد شود.

خاک، بافت و زهکشی

بهترین خاک برای کاکائو عمیق، حاصلخیز، غنی از ماده آلی و دارای بافت لوم تا لوم‌رسی است. زهکشی مناسب حیاتی است؛ ایستابی و آب‌ماندگی ریشه را مستعد پوسیدگی می‌کند، در حالی‌که خاک‌های بسیار شنی معمولاً آب و عناصر غذایی را خوب نگه نمی‌دارند.

اسیدیته و تغذیه

محدوده مناسب pH معمولاً ۵٫۵ تا ۷ است؛ در pHهای خیلی بالا یا خیلی پایین، جذب عناصر غذایی مختل می‌شود. تأمین پایدار پتاسیم، منیزیم، کلسیم و نیتروژن همراه با ماده آلی، به رشد رویشی و تشکیل میوه کمک می‌کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

خواص درمانی و کاربردهای صنعتی: از کاکائو برای مصارف مختلف استفاده می کنند. در تهیه ی انواع کیک، انواع نوشیدنی ها و برای تزئین مواد غذایی مختلف از پودر کاکائو استفاده می شود. جدا از خوشمزه بودن و عطر و طعم آن، کاکائو برای سلامتی هم با اهمیت است. این ماده خواص آنتی اکسیدان داشته که ضد سرطان است. کاکائو سه برابر چای سبز، از ابتلا به سرطان جلوگیری می نماید.

کاکائو علاوه بر خوش عطر و طعم بودن، برای حفظ سلامتی نیز مهم است. این ماده خواص آنتی اکسیدان داشته که ضد سرطان است. کاکائو سه برابر چای سبز، از ابتلا به سرطان جلوگیری می نماید.

همچنین كاكائو به عنوان دارویی انرژی بخش، شادی آفرین و تقویت كننده قلب شناخته می شود. مطالعات نشان می دهد که كاكائو سبب كاهش فشار خون و تنظیم كلسترول بد در خون می گردد. این گیاه به عنوان ضدعفونی كننده و انگل كش نیز مورد استفاده قرار می گیرد. از خواص دیگر كاكائو می توان به خاصیت ادرارآوری، قاعده آوری و سقط كنندگی آن اشاره كرد. در بعضی از نقاط دنیا از كاكائو برای درمان سوختگی، سرفه، خشكی لب ها و چشم استفاده می كنند. كاكائو انرژی بخش بوده و باعث از بین رفتن بی حالی، سختی های زایمان، حاملگی و روماتیسم می شود. محلی ها از كاكائو در درمان مارگزیدگی و جراحت ها نیز بهره می بردند. به علت وجود تانن در پوسته و ریشه كاكائو، فعالیت ضدتوموری برای این گیاه نیز پیش بینی شده است. كاكائوی خالص و تصفیه نشده اثر آنتی اكسیدانی قوی در پیشگیری از بیماری های قلبی و سرطان دارد، اما طی فرآیند شكلات سازی، مقدار زیادی از مواد آنتی اكسیدانی آن از بین می رود. بنابراین می توان گفت شكلات تهیه شده از كاكائو به دلیل انجام فرآیند در كارخانه خواص مفید دانه كاكائوی خالص را ندارد.

مقابله به آفات درخت کاکائو

آفات و بیماری ها: از جمله آفات و بیماری هایی که می توانند برای کاکائو مشکل ایجاد کرده و خسارت وارد کنند شامل: حشرات برگ خوار بخصوص Sahlbergella singularis و Distantiella theobroma در غرب آفریقا و Helopeltis spp. در جنوب شرقی آسیا و همچنین حشره Conopomorpha cramerella در جنوب شرق آسیا که غلاف میوه را سوراخ می کند، می باشد. موش ها و بندپایان نیز از آفات این درخت محسوب می شوند. بیماری های قارچی که توسط قارچ های Moniliophthora roreri ، Moniliophthora perniciosa، Ceratocystis ، dahliae Verticillium ، Oncobasidium theobromae ایجاد می شود از جمله بیماری های قارچی درخت کاکائو است. از بیماری های ویروسی این گیاه نیز می توان به ویروس موزائیک توتون اشاره کرد.

نحوه تکثیر درخت کاکائو

تولید مثل در طبیعت

درخت Theobroma cacao گل‌های کوچک خود را مستقیماً روی تنه و شاخه‌های قطور (پدیدهٔ کائولی‌فلوری) تشکیل می‌دهد. گرده‌افشانی عمدتاً توسط مگس‌های ریز خانوادهٔ Cecidomyiidae در محیط‌های گرم و مرطوب جنگل‌های بارانی انجام می‌شود و میزان موفقیت آن پایین است؛ بنابراین تنها بخشی از گل‌ها به میوه تبدیل می‌شوند.

پس از لقاح، غلاف‌های کاکائو (pod) رشد کرده و دانه‌ها درون پالپ شیرین قرار می‌گیرند. پراکنش بذر در طبیعت بیشتر با پستانداران و جوندگان انجام می‌شود که پالپ را می‌خورند و دانه‌ها را جابه‌جا می‌کنند. بذرها ریکلسیتrant هستند؛ یعنی به خشکی و سرمای طولانی حساس‌اند و باید در مدت کوتاهی در خاک مرطوب جوانه بزنند.

روش‌های تکثیر در خانه

تکثیر خانگی معمولاً از طریق بذر تازه امکان‌پذیر است: دانه‌ها باید بلافاصله پس از خارج‌کردن از میوه کاشته شوند، در بستر سبک و استریل (مثل کوکوپیت+پرلیت) با رطوبت یکنواخت و دمای حدود 25–30 درجه نگهداری شوند. خشک‌شدن بذر می‌تواند جوانه‌زنی را به‌شدت کاهش دهد.

برای حفظ ویژگی‌های یک رقم مطلوب، تکثیر رویشی مناسب‌تر است: پیوند (مانند پیوند شکمی یا اسکنه) روی پایهٔ بذری رایج‌ترین روش است. قلمه‌گیری نیز ممکن است، اما معمولاً به رطوبت بسیار بالا (محیط گلخانه‌ای)، هورمون ریشه‌زایی و کنترل قارچ‌ها نیاز دارد.

عوارض جانبی - هشدار

نکات ایمنی و هشدارهای مهم درباره Theobroma cacao (درخت کاکائو)

دانه‌های خام و فرآوری‌نشده کاکائو می‌توانند حاوی آلکالوئیدهایی مانند تئوبرومین و کافئین باشند که در مصرف زیاد برای انسان باعث بی‌خوابی، تپش قلب، اضطراب و ناراحتی گوارشی می‌شوند. افراد حساس، کودکان، و کسانی که بیماری‌های قلبی یا اضطرابی دارند باید در مصرف فرآورده‌های بسیار غلیظ احتیاط کنند.

خطر برای حیوانات خانگی

تئوبرومین برای سگ‌ها و گربه‌ها بسیار سمی است و می‌تواند موجب استفراغ، اسهال، بی‌قراری، لرزش، تشنج و حتی مرگ شود. پوسته، پودر، دانه، و ضایعات کاکائو را از دسترس حیوانات دور نگه دارید؛ حتی مقادیر کم شکلات تلخ و پودر کاکائو خطرناک‌تر از شکلات‌های شیری هستند.

حساسیت‌ها و تماس پوستی

در برخی افراد، تماس با گرد دانه یا پوسته کاکائو و نیز کار با پودر کاکائو ممکن است حساسیت تنفسی یا تحریک پوستی ایجاد کند. هنگام آسیاب‌کردن یا کار با مواد خشک، تهویه مناسب و در صورت نیاز ماسک توصیه می‌شود.

آفات، بیماری‌ها و مدیریت باغ

درخت کاکائو در شرایط گرم و مرطوب مستعد بیماری‌های قارچی و پوسیدگی میوه است. رطوبت بالا، سایه‌ سنگین و تهویه ضعیف می‌توانند کانون آلودگی ایجاد کنند؛ هرس، فاصله‌گذاری مناسب و جمع‌آوری میوه‌های آلوده برای کاهش شیوع ضروری است.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين جنس :

آشنایی با جنس کاکائو و همه گونه های آن

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره پنیرک و جنس های آن