تئوبروما

دانستنیهای علمی

خانواده و جنس

Theobroma obovatum گونه‌ای از تیرهٔ Malvaceae و از جنس Theobroma است که شامل کاکائوهای خوراکی نیز می‌شود. این جنس با میوه‌های گوشتی، بذرهای غنی از چربی و گل‌های نسبتاً درشت شناخته می‌شود. همهٔ گونه‌های این جنس وابسته به اقلیم‌های گرم و مرطوب جنگل‌های بارانی هستند.

منطقه بومی و زیستگاه

زادگاه اصلی Theobroma obovatum جنگل‌های بارانی حوضه آمازون در آمریکای جنوبی است. این گیاه در لایه زیرین جنگل (Understory) رشد می‌کند، جایی که نور فیلترشده و رطوبت بالا حاکم است. ترجیح آن خاک‌های عمیق، غنی از مواد آلی و زهکشی‌دار است که از اشباع طولانی‌مدت آب پرهیز می‌کنند.

ویژگی‌ها و تاریخچه پژوهش

این گونه نسبت به T. cacao کمتر شناخته شده و ارزش اقتصادی مستقیم آن محدود است، اما برای درک تنوع ژنتیکی جنس Theobroma اهمیت دارد. مطالعات ریخت‌شناسی و مولکولی در سدهٔ بیستم و بیست‌ویکم جایگاه فیلوژنتیکی آن را روشن‌تر کرده است. برخی پژوهش‌ها Theobroma obovatum را منبع بالقوه ژن‌های مقاومت به آفات و تنش‌های محیطی برای به‌نژادی کاکائو می‌دانند.

خصوصیات - معرفی

ساقه و تنه Theobroma obovatum

تنه این درختچه همیشه‌سبز، نسبتاً کوتاه و راست بوده و پوستی قهوه‌ای تا خاکستری تیره با شیارهای کم‌عمق دارد. ساقه‌های جوان سبز تیره و کمی زاویه‌دار هستند و با گذشت زمان چوبی و ضخیم می‌شوند. شاخه‌زایی جانبی متراکم است و تاجی فشرده و نیمه‌گرد ایجاد می‌کند.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، کامل و عمدتاً بی‌کرک هستند. شکل برگ‌ها بیضوی تا واژ‌تخم‌مرغی با راس کمی نوک‌تیز و قاعده پهن‌تر است. طول برگ‌ها معمولاً ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر و رنگ آن‌ها سبز تیره براق در سطح رویی و سبز روشن در سطح زیرین است. رگبرگ میانی برجسته و رگبرگ‌های جانبی منظم و موازی‌نما دیده می‌شوند.

گل‌ها

گل‌ها کوچک، ستاره‌ای‌شکل و به صورت خوشه‌های پراکنده روی شاخه‌ها و گاه روی تنه (کائولیفلوری) ظاهر می‌شوند. رنگ گل‌ها سفید مایل به کرم تا زرد کم‌رنگ است و گاهی ته‌مایه صورتی در کاسبرگ‌ها دیده می‌شود. هر گل دارای پنج کاسبرگ و پنج گلبرگ باریک با برجستگی‌های کوتاه در ناحیه داخلی است.

میوه و بذر

میوه‌ها کشیده تا بیضوی، با پوسته‌ای ضخیم و چرمی به رنگ سبز در ابتدا و زرد تا نارنجی در زمان رسیدگی هستند. داخل میوه حاوی پالپ سفید مایل به کرم و چندین دانه قهوه‌ای تیره است. بذرها شکلی بیضوی تا کشیده شبیه دانه‌های کاکائو دارند.

شرایط نگهداری تئوبروما

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 20 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک غني و مرطوب با زهکشي مناسب

دمای مناسب

گیاه Theobroma obovatum بومی نواحی گرمسیری آمریکای جنوبی است و به دمای یکنواخت نیاز دارد. دامنه دمای بهینه میانگین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد است و دمای زیر ۱۵ درجه رشد را کند می‌کند. نوسان شدید دما و یخ‌بندان به شاخسار و ریشه آسیب می‌زند.

رطوبت و آبیاری

رطوبت نسبی بالا (۶۰ تا ۸۰ درصد) برای رشد مطلوب ضروری است. خاک باید همیشه کمی مرطوب باشد اما غرقابی نشود. آبیاری منظم با حجم کم، همراه با زهکشی مناسب، از پوسیدگی ریشه جلوگیری می‌کند.

نور و محل کاشت

Theobroma obovatum نور فیلترشده یا نیم‌سایه را ترجیح می‌دهد. تابش مستقیم و شدید خورشید به‌ویژه در ظهر باعث سوختگی برگ‌ها می‌شود. کاشت زیر سایه‌بان درختان بلند یا پشت پرده نازک در فضای داخلی مناسب است.

خاک و تغذیه

خاک باید عمیق، سبک و غنی از مواد آلی باشد. مخلوطی از خاک برگ، کمپوست و مقدار کمی شن با pH نزدیک به خنثی مناسب است. وجود زهکشی خوب و مواد آلی فراوان، کلید سلامت ریشه و افزایش رشد رویشی است. کوددهی ملایم آلی در فصل رشد توصیه می‌شود.

مقابله به آفات تئوبروما

آفات مهم تئوبروما اوبوواتوم

مهم‌ترین آفات Theobroma obovatum شامل حشرات مکنده مانند شپشک‌های آردآلود و سپردار، شته‌ها و تریپس‌ها هستند که با مکیدن شیره گیاهی موجب ضعف عمومی، بدشکلی برگ‌ها و ترشح عسلک و رشد کپک دوده‌ای می‌شوند. همچنین برخی لاروها و شب‌پره‌ها با تغذیه از برگ و میوه باعث کاهش فتوسنتز و ریزش اندام‌ها می‌گردند. پایش هفتگی پشت برگ‌ها و محل اتصال دمبرگ‌ها برای تشخیص زودهنگام ضروری است.

روش‌های مقابله با آفات

مدیریت تلفیقی بهترین رویکرد است: هرس شاخه‌های آلوده، شست‌وشوی موضعی با آب پرفشار و استفاده از صابون حشره‌کش یا روغن‌های باغبانی برای کاهش جمعیت آفات مکنده توصیه می‌شود. کنترل زیستی با حفظ دشمنان طبیعی (کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها) و پرهیز از سموم پهن‌طیف مؤثر است. در صورت طغیان، استفاده هدفمند از سموم کم‌خطر و تناوب ماده مؤثره برای جلوگیری از مقاومت اهمیت دارد.

امراض رایج و نشانه‌ها

بیماری‌های قارچی مانند لکه‌برگی، سوختگی سرشاخه و پوسیدگی میوه می‌توانند در شرایط رطوبت بالا تشدید شوند و به صورت لکه‌های قهوه‌ای، زخم‌های تیره و پوسیدگی نرم یا خشک بروز کنند. بیماری‌های ریشه مانند پوسیدگی ریشه نیز با زردی، پژمردگی و کاهش رشد همراه است. تهویه ضعیف و آبیاری سنگین از عوامل اصلی گسترش بیماری‌ها هستند.

پیشگیری و درمان بیماری‌ها

کاهش رطوبت تاج‌پوش با فاصله کاشت مناسب، هرس به‌موقع و حذف بقایای آلوده، همراه با آبیاری منظم ولی بدون غرقابی، پایه کنترل بیماری است. ضدعفونی ابزار هرس و استفاده از بستر با زهکشی خوب کمک‌کننده است. در صورت نیاز، قارچ‌کش‌های حفاظتی/سیستمیک باید بر اساس تشخیص دقیق و دستور برچسب، به‌صورت تناوبی مصرف شوند.

نحوه تکثیر تئوبروما

تولیدمثل Theobroma obovatum در طبیعت

تئوبروما اوبوواتوم در جنگل‌های گرمسیری با گرده‌افشانی حشرات ریز (به‌ویژه مگس‌های کوچک و سایر حشرات سایه‌دوست) تکثیر جنسی می‌یابد. گل‌ها معمولاً روی تنه و شاخه‌های مسن تشکیل می‌شوند و پس از انتقال گرده، میوه شکل می‌گیرد. تولید بذر وابسته به رطوبت بالا و دمای پایدار است و رسیدن میوه‌ها زمینه آزادسازی دانه‌ها را فراهم می‌کند.

پراکنش بذر بیشتر از طریق جانوران میوه‌خوار انجام می‌شود؛ آن‌ها با خوردن پالپ و جابه‌جایی میوه یا دفع بذر، به استقرار نهال‌ها کمک می‌کنند. بذرها معمولاً «عمر انباری» کوتاهی دارند و در طبیعت در بستر مرطوب و سایه‌دار سریع‌تر جوانه می‌زنند.

روش‌های تکثیر در خانه

بهترین روش خانگی، کاشت بذر تازه است. دانه‌ها را بلافاصله پس از خارج کردن از میوه، تمیز کرده و در بستر سبک و استریل (مثل کوکوپیت+پرلیت) در عمق کم بکارید. دما حدود 24–28°C، رطوبت بالا و نور فیلترشده فراهم کنید؛ خشک شدن بستر می‌تواند جوانه‌زنی را مختل کند.

تکثیر رویشی با قلمه نیمه‌خشبی نیز ممکن است، هرچند دشوارتر است. قلمه را با هورمون ریشه‌زا در محیط بسیار مرطوب (مینی‌گلخانه) و گرمای یکنواخت قرار دهید. گرافت (پیوند) برای حفظ صفات مادری در صورت دسترسی به پایه مناسب می‌تواند موفق‌تر از قلمه باشد.

کاپوسو درخت کاکائوی وحشی درخت کاکائو درخت موکامبو

ختمی درختی دوریا گرندی فلوروس ختمی چینی درخت کاپوک