زالزالک

دانستنیهای علمی

زالزالک درختچه یا درختانی کوچک به ارتفاع 5 تا 14 متر، با شاخه های انبوه و خاردار از تیره گل سرخیان با میوه ای خوراکی می باشد. این درختچه دارای شکوفه های پُرپَر زیباا به رنگ سفید یا صورتی و معطر است. درختچه زالزالک در دامنه كوه ها و اراضی جنگلی آفتابی در سرتاسر جهان می روید.

زالزالک در ایران از جمله در بلندی‌های بالای ۲۵۰۰ متر در استان کهگیلویه و بویراحمد، استان فارس و استان اصفهان به خصوص شهرستان نجف آبادمی‌روید. این گیاه در استان آذربایجان شرقی و استان کردستان و شمال استان آذربایجان غربی هم به وفور یافت می‌شود.

خصوصیات - معرفی

خصوصیات گیاهشناسی: زالزالک ها درختچه ها یا درختانی با ارتفاع 5 تا 12 متر با شاخه های انبوه می باشند. پوست تنه آنها به رنگ قهوه ای کم رنگ با شکاف های عمودی نارنجی رنگ است. ساقه های جوان دارای خارهایی به طول 1 تا 1.5 سانتیمتر می باشد. برگ ها به طول 2 تا 4 سانتیمتر، تخم مرغی شکل و دارای بریدگی های عمیق است. سطح رویی برگ ها به رنگ سبز تیره و سطح زیرین آن بی رنگ می باشد. گل های درخت زالزالک بصورت هرمافرودیت بوده و در بهار ظاهر می شوند (ممکن است گل ها در مناطقی که بومی این گیاه است زودتر نیز ظاهر شود). 5 تا 25 شاخه گل با هم وجود دارند و هر گل حدود 1 سانتیمتر قطر داشته و دارای 5 گلبرگ سفید به همراه پرچم های متعدد قرمز رنگ و یک خامه است.

گل های زالزالک معطر بوده و گرده افشانی آنها توسط زنبور عسل و دیگر حشرات صورت می گیرد.

میوه زالزالک کوچک، تخم مرغی شکل، اغلب به رنگ قرمز تیره، به طول 1 سانتیمتر، شبه سته اما از نظر ساختمانی یک میوه دانه دار حاوی یک بذر می باشد.

پرندگان میوه این گیاه را می خورند و بذر آن را از طریق مدفوع، دفع و پراکنده می کنند.

گونه های هیبرید آن نیز وجود دارد که به عنوان درختچه در باغ کشت می گردد. از آن جمله می توان به گونه C. media اشاره کرد که از هیبرید گونه های C. monogyna و C. laevigata به دست می آید.

شرایط محیط رشد

شرایط محیط رشد: درختچه زالزالک به خاک تقریباً سبک یا متوسط نیاز دارد اما خاک های سنگین و فقیر از نظر مواد غذایی را نیز می تواند تحمل کند. در خاک هایی با pH اسیدی، خنثی و قلیایی رشد می کند. همچنین می تواند در خاک های بسیار اسیدی و بسیار قلیایی نیز رشد کند.

زالزالک محل های آفتابی کامل تا نیمه سایه را ترجیح می دهد. همچنین خاک آن از نظر رطوبتی باید مرطوب باشد و آبیاری مناسبی انجام شود. ولی خشکی را نیز تحمل می کند. درخت یا درختچه زالزالک می تواند آلودگی هوا را نیز تحمل کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

خواص دارویی: زالزالک داراى مواد معدنى گوناگون، ویتامین ها، مقدار زیادى تانن و کلسیم، پکتین، اسیدتارتاریک، اسیدمالیک، روغن چرب، قندهاى گلوکز و فروکتوز است. بسیار قابض و در درمان اسهال خونی مؤثر است. براى تقویت قلب و معده بسیار توصیه شده است. برای معالجه بیماران مبتلا به فعالیت نامنظم قلب کاربرد دارد. در مواقع کم خونى و سِل اثر خوبی دارد. برای روماتیسمى ها و مبتلایان به ورم روده مفید است. اشتها را زیاد مى کند. جهت درمان قطره قطره آمدن ادرار توصیه شده است. شربت زالزالک همراه با شکر سرخ، براى رفع سردرد شدید مفید است. گل زالزالک ، ضد تشنج بوده و حرکات نامنظم قلب را تنظیم مى کند. داروى مفید و خاصى بر ضد تپش قلب و ضربان شدید آن است.

زالزالك كه يك گياه ضد نارسائی قلبی و كاهش دهنده فشارخون است، داراي خاصيت ضد اضطراب نيز می باشد. در يك مطالعه، اثربخشی عصاره گياهی زالزالك در درمان اختلالات ناشی از اضطراب بر روی 264 نفر مورد بررسی قرار گرفت و نتايج نشان داد كه اين دارو در درمان اضطراب كاملاً مؤثر است.

در اغلب کشورهای اروپایی خصوصا آلمان برای درمان بی ‌نظمی ضربان قلب از گیاه زالزالک استفاده می ‌شود. همچنین زالزالک در درمان آنژین و تصلب شرایین (سفت شدن دیواره رگ‌ ها)‌ بسیار کاربرد دارد.

خاصیت آنتی اکسیدانی عصاره ی زالزالک: تحقیقات جدید نشان می ‌دهد که زالزالک آنتی ‌اکسیدان بسیار قوی محسوب شده و می‌ تواند به عنوان یک مکمل غذایی مقوی عمل کرده و در تنظیم وزن، گلوکز خون و التهاب نقش داشته باشد. محققان آمریکایی طی بررسی‌ هایی که روی زالزالک انجام دادند، دریافتند این میوه به خاطر داشتن مقادیر بالایی از مواد آنتوسیانین، بسیار مفید است و در رنگ های مختلف این میوه آنتوسیانین های زیاد و متفاوتی یافت می ‌شود که دانه‌ های زالزالک را از فشار اکسایشی نور خورشید حفظ می ‌کنند. خوردن زالزالک بدن ما را از موقعیت ‌های زیان ‌آور مانند قرار گرفتن در معرض آلودگی و رادیکال ‌های آزاد حفظ می کند. به عبارتی تحقیقات نشان می ‌دهد مصرف زالزالک در درمان برخی بیماری ‌ها، از سرطان گرفته تا چاقی، اثر مثبت می گذارد و این تأثیر به دلیل خواص ضد‌ التهابی ماده ی آنتوسیانین موجود در آن است.

مواد موجود در زالزالک قند خون و عملکرد انسولین خون را بهبود می ‌بخشد.

یکی از مواد مفید موجود در زالزالک فلاونوییدهایی می ‌‌باشند که نسبت به رنگ میوه شدت اثرات آنتی ‌اکسیدانی آن ها تغییر می ‌کند. میوه‌ های قرمزرنگ دارای اثر قوی، صورتی اثری ضعیف و زرد اثر ضعیف ‌تری دارند.

زالزالک اگر به خوبی خشک شود تنها مقداری از ویتامین C ی خود را از دست می ‌‌دهد ولی دیگر ترکیبات شیمیایی خود را حفظ می ‌کند. لذا برای نگهداری زالزالک خشک باید آن را در محلی که تهویه مناسبی دارد، نگه داشت.

مقابله به آفات زالزالک

آفات رایج زالزالک (Crataegus azarolus)

زالزالک مانند سایر گونه‌های جنس Crataegus می‌تواند به آفاتی مانند شته‌ها، کنه‌های تارتن، لارو پروانه‌های برگ‌خوار و برخی آفات مکنده (مانند شپشک‌ها) حساس باشد. پایش منظم شاخه‌های جوان و پشت برگ‌ها در بهار و اوایل تابستان، کلیدی‌ترین اقدام برای جلوگیری از طغیان آفات است.

برای کنترل، هرس شاخه‌های آلوده، کاهش تراکم تاج برای بهبود جریان هوا، و شست‌وشوی شاخ‌وبرگ با آب می‌تواند فشار آفت را کم کند. در صورت نیاز، استفاده هدفمند از صابون‌های حشره‌کش یا روغن‌های باغبانی در دوره خواب یا ابتدای آلودگی، معمولاً کم‌خطرتر از سموم وسیع‌الطیف است.

امراض مهم و نشانه‌ها

از بیماری‌های مهم در زالزالک می‌توان به آتشک (Fire blight)، لکه‌برگی‌های قارچی، سفیدک سطحی و زنگ‌ها اشاره کرد. آتشک معمولاً با سیاه‌شدن و خمیدگی سرشاخه‌ها (ظاهر سوخته) و ترشح باکتریایی همراه است؛ لکه‌برگی‌ها نیز باعث لکه‌های قهوه‌ای/سیاه و ریزش برگ می‌شوند.

روش‌های پیشگیری و مقابله

بهداشت باغی شامل جمع‌آوری برگ‌های ریخته، حذف میوه و شاخه‌های بیمار، و ضدعفونی ابزار هرس است. هرس در هوای خشک و حذف سرشاخه‌های مشکوک (با فاصله ایمن از بافت بیمار) به کاهش آتشک کمک می‌کند. برای بیماری‌های قارچی، کاهش رطوبت تاج، آبیاری از پای گیاه (نه بارانی) و در صورت لزوم مصرف قارچ‌کش‌های مجاز بر اساس برچسب توصیه می‌شود.

نحوه تکثیر زالزالک

مروری بر تولیدمثل و تکثیر زالزالک (Crataegus azarolus)

زالزالک آذَرولوس در باغ و فضای سبز گاهی به‌صورت درختچه/درخت میوه‌دار و نیز برای ارزش زینتی و دارویی کشت می‌شود؛ بنابراین هم تولیدمثل طبیعی و هم تکثیر جنسی و غیرجنسی در مدیریت آن اهمیت دارد.

تولیدمثل طبیعی: گرده‌افشانی و تشکیل بذر

گل‌ها معمولاً در بهار ظاهر می‌شوند و عمدتاً توسط حشرات (به‌ویژه زنبورها) گرده‌افشانی می‌گردند. پس از لقاح، میوه‌های گوشتی (پوم) تشکیل می‌شود و دانه‌ها با خوردن میوه توسط پرندگان و پستانداران و دفع آن‌ها در محیط پراکنده می‌شوند. بذرها غالباً دارای خواب فیزیولوژیک/پوسته‌ای هستند و در طبیعت با گذر زمستان‌های سرد و رطوبت طولانی، تدریجاً آماده جوانه‌زنی می‌شوند.

تکثیر بذری (جنسی) در خانه و باغ

برای تولید نهال، از بذرهای رسیده استفاده می‌شود. معمولاً به سرمادهی مرطوب (گاهی همراه با دوره گرم-سرد) نیاز است تا خواب شکسته شود؛ سپس بذر در بستر سبک و مرطوب کشت می‌گردد. تکثیر بذری تنوع ژنتیکی ایجاد می‌کند و برای پایه‌های پیوند و احیای جمعیت مفید است، اما یکنواختی رقم و کیفیت میوه را تضمین نمی‌کند.

تکثیر غیرجنسی: پیوند و قلمه

پیوند رایج‌ترین روش برای حفظ صفات رقم‌های مرغوب است؛ پیوند شکمی/اسکنه روی پایه‌های سازگار زالزالک یا گاهی پایه‌های نزدیک انجام می‌شود تا رشد و باردهی یکنواخت شود. قلمه (نیمه‌خشبی یا خشبی) امکان‌پذیر است ولی ریشه‌زایی می‌تواند دشوار باشد و معمولاً با استفاده از هورمون ریشه‌زایی و مه‌پاش/گرمای بستر موفق‌تر می‌شود.

خوابانیدن و پاجوش

در برخی شرایط، خوابانیدن شاخه‌های نزدیک به زمین برای ریشه‌دار کردن و جداسازی بوته‌های جدید کاربرد دارد. در صورت تولید پاجوش نیز می‌توان آن‌ها را در فصل خواب جدا و منتقل کرد، هرچند این روش همیشه در همه پایه‌ها پرمحصول نیست.

عوارض جانبی - هشدار

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين جنس :

آشنایی با جنس زالزالک و همه گونه های آن

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره گل سرخیان و جنس های آن