ارژن / بادام کوهی

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه گیاه‌شناسی

Amygdalus scoparia (ارژن/بادام کوهی) از تیرهٔ Rosaceae (گل‌سرخیان) و در مفهوم سنتی در جنس Amygdalus قرار می‌گیرد. در بسیاری از رده‌بندی‌های جدید، بادام‌ها در جنس Prunus (به‌صورت زیرجنس یا بخش Amygdalus) ادغام شده‌اند؛ بنابراین ممکن است در منابع با نام‌های هم‌ارز رده‌بندی نیز گزارش شود. این گونه یک درختچه تا درخت کوچک، خشکی‌پسند و سازگار با تنش‌های اقلیمی است.

منطقه بومی و پراکنش

این گونه بومی فلات ایران و بخش‌هایی از جنوب‌غرب آسیا است و در ایران به‌ویژه در نواحی زاگرس و دامنه‌های خشک و نیمه‌خشک گستردگی دارد. پراکنش آن با کمربند رویشی ایران-تورانی همپوشانی دارد و به‌عنوان یکی از عناصر شاخص رویشگاه‌های بادامیِ خشک شناخته می‌شود.

زیستگاه و بوم‌شناسی

Amygdalus scoparia عمدتاً در شیب‌های سنگلاخی، دامنه‌های کم‌خاک، تپه‌ماهورها و ارتفاعات با بارندگی محدود رشد می‌کند. ریشه‌زایی قوی و تحمل کم‌آبی، آن را برای زیستگاه‌های با خاک‌های سبک تا کم‌عمق مناسب کرده است. حضور این گونه می‌تواند در پایداری خاک و کاهش فرسایش در دامنه‌ها نقش اکولوژیک مهمی داشته باشد.

تاریخچه و نام‌شناسی

صفت گونه‌ای scoparia در لاتین به معنی «جارویی/شاخه‌ریز» است و به فرم شاخه‌ها و عادت رشدی اشاره دارد. بادام‌های وحشی در تاریخ گیاه‌شناسی منطقه به‌عنوان خویشاوندان نزدیک بادام اهلی مطالعه شده‌اند و این گونه نیز در بررسی‌های فلوریستیک ایران و زاگرس به‌عنوان یک تاکسون شاخص ثبت شده است.

خصوصیات - معرفی

شرایط نگهداری ارژن / بادام کوهی

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز نواحی گرم و نیمه گرم خاک مورد نياز خاک های عمیق تا نیمه عمیق

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

مقابله به آفات ارژن / بادام کوهی

آفات مهم Amygdalus scoparia و نشانه‌ها

در بادام کوهی (Amygdalus scoparia) آفات مکنده مانند شته‌ها و شپشک‌ها با تجمع روی سرشاخه‌ها و زیر برگ‌ها، موجب پیچیدگی برگ، ترشح عسلک و ضعف عمومی گیاه می‌شوند. کرم‌ها و لاروهای برگ‌خوار نیز با ایجاد سوراخ و اسکلت‌مانند کردن برگ‌ها، فتوسنتز را کاهش می‌دهند. در برخی رویشگاه‌ها، سوسک‌های پوست‌خوار می‌توانند با ایجاد دالان در شاخه‌های ضعیف، خشکیدگی سرشاخه را تشدید کنند.

بیماری‌های شایع و علائم تشخیصی

بیماری‌های قارچی مانند لکه‌برگی و شانکر شاخه با لکه‌های قهوه‌ای/سیاه روی برگ و زخم‌های فرورفته روی شاخه همراه است و در شرایط مرطوب شدت می‌گیرد. پوسیدگی ریشه (معمولاً در خاک‌های سنگین و ماندابی) با زردی تدریجی، کم‌برگی و مرگ سرشاخه‌ها بروز می‌کند. تنش خشکی و آسیب‌های مکانیکی، دروازه ورود بسیاری از عوامل بیمارگر را باز می‌کند.

روش‌های مدیریت و مقابله

بهترین راهکار، مدیریت تلفیقی و پیشگیرانه است. حذف و سوزاندن سرشاخه‌های آلوده، هرس در فصل خشک و ضدعفونی ابزار هرس، و بهبود زهکش خاک برای کاهش پوسیدگی ریشه ضروری است. برای آفات مکنده، شست‌وشوی شاخساره با آب، حفظ دشمنان طبیعی و در صورت طغیان، استفاده هدفمند از روغن‌های باغبانی یا صابون‌های حشره‌کش توصیه می‌شود. در بیماری‌های قارچی، کاهش رطوبت تاج پوشش، جمع‌آوری برگ‌های آلوده و در صورت نیاز، کاربرد قارچ‌کش‌های مسی به‌صورت موضعی/زمان‌بندی‌شده می‌تواند مؤثر باشد.

نحوه تکثیر ارژن / بادام کوهی

تولیدمثل در طبیعت

بادام کوهی (Amygdalus scoparia) در رویشگاه‌های خشک و کوهستانی عمدتاً از راه تولیدمثل جنسی تکثیر می‌شود. گل‌ها در فصل بهار ظاهر شده و گرده‌افشانی بیشتر توسط حشرات انجام می‌گیرد. پس از تشکیل میوه، بذرهای سخت‌پوست درون دروپه قرار دارند و با رسیدن میوه، ریزش طبیعی رخ می‌دهد.

پراکنش بذر معمولاً به کمک گرانش و شیب دامنه و نیز توسط جانورانی که میوه یا بذر را جابه‌جا می‌کنند انجام می‌شود. جوانه‌زنی در طبیعت غالباً پس از گذر از دوره سرمای زمستان و فراهم شدن رطوبت بهاره موفق‌تر است؛ پوسته سخت بذر و خواب فیزیولوژیک، جوانه‌زنی را کند می‌کند.

روش‌های تکثیر در خانه

برای تکثیر خانگی، رایج‌ترین راه کاشت بذر است: هسته‌های سالم را پس از شست‌وشو، ۶ تا ۱۲ هفته در ماسه مرطوب داخل یخچال (۴–۵°C) سرمادهی کنید. سپس در بستر سبک و زهکش‌دار (کوکوپیت+پرلیت یا ماسه+خاک‌برگ) در عمق ۲–۳ سانتی‌متر بکارید و رطوبت یکنواخت و نور کافی فراهم کنید.

روش دیگر قلمه نیمه‌خشبی در اواخر بهار تا تابستان است؛ استفاده از هورمون ریشه‌زایی و بستر بسیار سبک شانس موفقیت را افزایش می‌دهد، هرچند ریشه‌دهی در این گونه ممکن است پایین باشد. برای حفظ ویژگی‌های ژنتیکی، پیوند روی پایه‌های بادام یا گونه‌های سازگار نیز به‌کار می‌رود.

تنگرس

درخت سه رنگ آلو قطره طلا بادام بیابانی سرویس‌بری شرقی (آملانشیۀ کانادایی)