تنگرس

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

Amygdalus lycioides که در فارسی با نام «تنگرس» شناخته می‌شود، از دیدگاه سامانه‌های رده‌بندی نوین در خانواده Rosaceae (گل‌سرخیان) قرار می‌گیرد. این گونه به تبار بادام‌ها نزدیک است و در بسیاری از منابع در پیوند با سرده Prunus (به‌ویژه گروه بادام‌ها) نیز بررسی می‌شود؛ زیرا مرزبندی‌های سرده‌ای در این گروه با داده‌های ریخت‌شناسی و مولکولی در طول زمان بازنگری شده‌اند.

منطقه بومی و پراکنش

این گونه بومی جنوب‌غرب و مرکز آسیا است و در ایران بخشی از فلور مناطق خشک و نیمه‌خشک به‌شمار می‌آید. پراکنش آن عمدتاً با کمربندهای رویشی ایران-تورانی هم‌خوانی دارد و در رویشگاه‌هایی دیده می‌شود که فصل خشکی طولانی و نوسان دمایی قابل توجه دارند.

زیستگاه و سازگاری‌های بوم‌شناختی

تنگرس معمولاً در دامنه‌های سنگلاخی، تپه‌ماهوری‌ها و خاک‌های کم‌عمق و فقیر استقرار می‌یابد. ساختار بوته‌ای و برگ‌های کوچک یا باریک در بسیاری از جمعیت‌ها با کاهش تعرق و تحمل تنش خشکی مرتبط دانسته می‌شود. حضور آن در اجتماعات استپی-بوته‌ای می‌تواند شاخصی از شرایط کم‌آب و خاک‌های سبک تا سنگریزه‌ای باشد.

تاریخچه مطالعه و اهمیت علمی

گونه‌های نزدیک به بادام، از جمله A. lycioides، در مطالعات فلوریستیک و تبارشناسی به‌عنوان گروهی چالش‌برانگیز مطرح بوده‌اند؛ زیرا شباهت‌های ریختی و تنوع درون‌گونه‌ای می‌تواند تشخیص مرزهای گونه‌ای را دشوار کند. بررسی‌های جدیدتر با تکیه بر داده‌های مولکولی و مقایسه صفات زایشی، به روشن‌تر شدن روابط آن با بادام‌های وحشی و سایر اعضای گل‌سرخیان کمک کرده است.

خصوصیات - معرفی

شرایط نگهداری تنگرس

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی خشک دماي مورد نياز نواحی گرم و نیمه گرم خاک مورد نياز خاک های لومی و لومی - رسی

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی تنگرس (Amygdalus lycioides)

در طب سنتی ایران، تنگرس به‌عنوان منبعی ارزشمند از ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی شناخته می‌شود. برگ و سرشاخه‌های جوان به‌صورت جوشانده برای کاهش التهاب، تسکین درد مفاصل و بهبود سرماخوردگی خفیف مصرف می‌شوند. همچنین دم‌کرده این اندام‌ها به‌عنوان مقوی عمومی و آنتی‌اکسیدان ملایم به کار می‌رود.

میوه و دانه‌ها در برخی نواحی به‌صورت محدود برای تسکین دردهای عصبی و بهبود گردش خون استفاده می‌شوند، هرچند مصرف خوراکی آن‌ها به دلیل احتمال وجود ترکیبات سیانوژنیک باید با احتیاط و زیر نظر متخصص انجام شود. روغن دانه در برخی منابع به‌عنوان نرم‌کننده پوست و درمان ترک‌های پوستی ذکر شده است.

کاربردهای صنعتی و زیست‌محیطی تنگرس

چوب متراکم و سخت تنگرس در صنایع دستی روستایی برای ساخت ابزارهای کوچک، دسته‌ابزار و قطعات تزئینی به کار می‌رود. ریشه‌های عمیق و سیستم ریشه‌ای گسترده، این گونه را برای تثبیت خاک، کنترل فرسایش شیب‌ها و احیای مراتع نیمه‌خشک ارزشمند کرده است. از بوته‌های متراکم آن نیز به‌عنوان پرچین زنده و بادشکن طبیعی در کشت و صنعت‌های مناطق خشک استفاده می‌شود.

مقابله به آفات تنگرس

آفات مهم تنگرس (Amygdalus lycioides)

در تنگرس، شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ و ترشح عسلک می‌شوند؛ کنترل با حذف سرشاخه‌های آلوده، حفظ دشمنان طبیعی و در صورت نیاز صابون حشره‌کش یا روغن ولک توصیه می‌شود. سوسک‌های چوب‌خوار و لاروهای ساقه‌خوار می‌توانند موجب ضعف عمومی و خشکیدگی شاخه شوند؛ هرس شاخه‌های خشک، ضدعفونی ابزار، و پوشاندن زخم‌ها با چسب باغبانی به کاهش آلودگی کمک می‌کند. کنه‌های گیاهی نیز در شرایط گرم و خشک سبب لکه‌گذاری و رنگ‌پریدگی برگ می‌شوند؛ کاهش تنش خشکی، گردگیری برگ‌ها و مصرف کنه‌کش‌های کم‌خطر در صورت طغیان موثر است.

بیماری‌های قارچی و باکتریایی

پوسیدگی ریشه و طوقه (معمولاً ناشی از قارچ‌های خاکزاد) با زردی، توقف رشد و مرگ تدریجی همراه است؛ بهبود زهکشی، آبیاری مدیریت‌شده و پرهیز از کاشت در خاک‌های سنگین مهم‌ترین راهکارها هستند. لکه‌برگی‌های قارچی و سفیدک می‌توانند سطح فتوسنتز را کاهش دهند؛ جمع‌آوری برگ‌های آلوده، افزایش جریان هوا با هرس، و محلول‌پاشی قارچ‌کش‌های مجاز مانند ترکیبات مسی در زمان مناسب پیشنهاد می‌شود. شانکر و خشکیدگی سرشاخه‌ها نیز از طریق زخم‌ها وارد می‌شوند؛ هرس در هوای خشک، حذف و امحای شاخه‌های آلوده و ضدعفونی قیچی هرس کلیدی است.

مدیریت تلفیقی (IPM)

پایش دوره‌ای، تغذیه متعادل، و کاهش تنش خشکی مقاومت تنگرس را افزایش می‌دهد. استفاده از سموم باید هدفمند، با رعایت برچسب و زمان‌بندی، و ترجیحاً پس از تشخیص دقیق عامل خسارت انجام شود.

ارژن / بادام کوهی

اسپیره خزدار به ژاپنی رز مُشکی گيلاس