۱۳۹۴ چهاردهم بهمن

کوکونا

Solanum sessiliflorum cocona که به فارسی کوکونا نامیده میشود، گیاهی از خانواده سیب زمینیان ، بومی آمریکای جنوبی می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: مرطوب دمای محیط: نواحی گرمسیری خاک: خاک های نیمه حاصلخیز و مرطوب

دانستنیهای علمی

نام علمي

Solanum sessiliflorum

نام لاتين

cocona

خانواده (تيره)

Solanaceae

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

Solanum sessiliflorum با نام رایج «کوکونا» از خانواده Solanaceae (سیب‌زمینیان) است؛ خانواده‌ای که گونه‌های خوراکی و دارویی مهمی مانند گوجه‌فرنگی و بادمجان را نیز دربر می‌گیرد. این گیاه در جنس Solanum جای می‌گیرد؛ جنسی بسیار پرگونه که تنوع ریختی و بوم‌شناختی بالایی در نواحی گرمسیری نشان می‌دهد.

منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی

کوکونا بومی حوضه آمازون در آمریکای جنوبی است و حضور طبیعی آن در بخش‌هایی از آمازونِ پرو، کلمبیا، برزیل و کشورهای مجاور گزارش شده است. پراکنش آن عمدتاً با اقلیم‌های گرم و مرطوب همبستگی دارد و در سامانه‌های جنگلی و حاشیه‌های روشن‌تر جنگل دیده می‌شود.

زیستگاه و ویژگی‌های بوم‌شناختی

زیستگاه معمول کوکونا شامل حاشیه جنگل‌های بارانی، نواحی نیمه‌باز، زمین‌های ثانویه و باغ‌های بومی است. این گیاه به عنوان یک بوته گرمسیری، در دماهای نسبتاً بالا و رطوبت زیاد عملکرد بهتری دارد و اغلب در خاک‌های آمازونی با بافت‌های متنوع کشت یا رویش می‌یابد. پایداری آن در محیط‌های دگرگون‌شده (secondary vegetation) موجب شده است که در کشاورزی خرد و باغ‌های جنگلی (agroforestry) جایگاه داشته باشد.

تاریخچه و اهمیت علمی

کوکونا از دیرباز در سامانه‌های معیشتی بومیان آمازون به‌عنوان گیاه میوه‌دار کشت می‌شده است. در پژوهش‌های گیاه‌نظام‌شناسی، این گونه به‌سبب قرارگیری در جنس Solanum و نزدیکی‌های تبارشناختی با گونه‌های خوراکی دیگر، برای مطالعات تنوع ژنتیکی، اهلی‌سازی و سازگاری گرمسیری مورد توجه قرار گرفته است.

خصوصیات - معرفی

"کوکونا" گیاهی علفی یا درختچه و پر شاخ و برگ با ساقه های کرک دار است که می تواند حدود 2 متر نیز طول داشته باشد. برگ ها تخم مرغی شکل، با کرک های سفید رنگ، با حاشیه ای دالبرشکل، دارای رگبرگ هایی برجسته، به طول 45 سانتیمتر و عرض 38 سانتیمتر می باشد. واریته ی georgicum که به صورت وحشی می روید، دارای خارهایی بر روس ساقه ها، شاخه ها و برگ ها است. گل ها در دسته های دوتایی یا بیشتر و به صورت خوشه ای در حاشیه ی برگ ها ظاهر می شوند. این گل ها حدود 2.5 سانتیمتر قطر داشته و همچنین دارای پنج گلبرگ به رنگ زرد مایل به سبز، پنج پرچم و کاسه ی گلی پنج قسمتی و به رنگ سبز تیره می باشند. این گل ها به صورت فشرده بر روی شاخه های بسیار کوتاه تشکیل می شوند. میوه ها گرد، پهن در قطبین، دوکی شکل یا مخروطی – تخم مرغی شکل، به رنگ زرد، زرد مایل به نارنجی، قرمز، قرمز – قهوه ای یا قرمز – ارغوانی و با مزه ای تلخ هستند. این میوه ها به طول 2.5 تا 10 سانتیمتر و عرض 6 سانتیمتر و دارای کالیکسی پایا می باشند. میوه ها پس از خرد کردن، دارای بویی تقریباً مشابه بوی گوجه فرنگی هستند. هر میوه دارای تعدادی بذر نازک، پهن، تخم مرغی شکل، به رنگ کِرِم و به طول 2 تا 4 میلیمتر می باشد.

شرایط نگهداری کوکونا

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

مرطوب

دماي مورد نياز

نواحی گرمسیری

خاک مورد نياز

خاک های نیمه حاصلخیز و مرطوب

این گیاه بومی آمریکای جنوبی است. در فلوریدا و ترینیداد، در نزدیک سطح دریا رشد می کنند. در کلمبیا از نزدیک سطح دریا تا ارتفاعات 610 متری بالاتر از سطح دریا رشد خواهد کرد اما در جنوب آمریکا در ارتفاعات 910 تا 1200 متری نیز دیده می شود. برخلاف نارانجیلا، این گیاه به آفتاب کامل نیاز دارد.

کوکونا در خاک هایی با حاصلخیزی متوسط، شنی تا رسی می رویند. آبیاری مناسب و منظم برای رشد بهتر گیاه ضروری است.

گل های این گیاهان خودگرده افشان هستند. اما زنبورهای عسل نیز پس از ویزیت گل ها می توانند گرده های گل را جابجا کرده و به گرده افشانی بهتر این گیاهان کمک کنند. میوه ها معمولاً حدود 8 -هفته پس از گرده افشانی به بلوغ می رسند.

کود شیمیایی NPK به نسبت های 10-8-10 برای رشد بهتر و عملکرد بیشتر آنها به خاک اضافه می شود. اگر فسفر خاک کم باشد می توان از نسبت های 10-20-10 استفاده کرد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

ارزش غذایی:

هر صد گرم از میوه های این گیاه حاوی حدود 0.6 گرم پروتئین، 0.4 گرم فیبر، 5.7 گرم کربوهیدرات ها، 12 میلیگرم کلسیم، 14 میلیگرم فسفر، 0.6 میلیگرم آهن، 140 میلیگرم کاروتن، 25 میلیگرم تیامین و 500 میلیگرم نیاسین می باشد. میوه های این گیاهان دارای مقدار زیادی اسیدسیتریک (0.8 درص) می باشند. پژوهشی در ونزوئلا بیان کرد که میوه های این گیاهان حاوی 142 میلیگرم تانن است.

مقابله به آفات کوکونا

آفات مهم کوکونا (Solanum sessiliflorum)

مهم‌ترین آفات کوکونا شامل شته‌ها، مگس سفید، تریپس و کرم‌های برگ‌خوار هستند. شته و مگس سفید با مکیدن شیره گیاهی موجب زردی برگ، کاهش رشد و انتقال ویروس می‌شوند. تریپس لکه‌های نقره‌ای روی برگ و میوه ایجاد کرده و کیفیت محصول را پایین می‌آورد. کرم‌های برگ‌خوار با تغذیه از برگ و گاهی میوه، فتوسنتز را کاهش می‌دهند. کنترل تلفیقی شامل استفاده از ارقام سالم، حذف علف‌های هرز، زردک چسبنده، تله‌های نوری و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها توصیه می‌شود. در صورت طغیان، استفاده محدود و هدفمند از حشره‌کش‌های کم‌خطر و گیاهی ضروری است.

بیماری‌های قارچی، باکتریایی و ویروسی

بیماری‌های مهم کوکونا شامل لکه‌برگی قارچی، پوسیدگی ریشه، پژمردگی باکتریایی و ویروس‌های موزاییکی است. رطوبت بالا و زهکش ضعیف، پوسیدگی ریشه و طوقه را تشدید می‌کند. برای پیشگیری، استفاده از بذر و نشاء سالم، ضدعفونی بستر، آبیاری منظم بدون خیساندن مداوم خاک و تهویه مناسب ضروری است. برگ‌های آلوده به لکه‌برگی و بوته‌های مشکوک به ویروس باید بلافاصله حذف و سوزانده شوند. تناوب زراعی با گیاهان غیر از خانواده سولاناسه و پرهیز از کاشت متراکم از مهم‌ترین راهکارهای کاهش بیماری‌ها در کوکونا است.

نحوه تکثیر کوکونا

تولید مثل گیاه کوکونا در طبیعت

گیاه Solanum sessiliflorum یا کوکونا، گیاهی چندساله از تیره سولاناسه است که در زادگاه خود در جنگل‌های بارانی آمازون به صورت جنسی تکثیر می‌شود. گل‌های دو جنسی کوکونا توسط حشرات، به‌ویژه زنبورها، گرده‌افشانی می‌شوند و پس از لقاح، میوه‌های نارنجی‌رنگ حاوی بذرهای فراوان تولید می‌گردد. بذرها پس از رسیدن میوه و افتادن روی خاک مرطوب، در شرایط دمایی گرم و نور ملایم جوانه می‌زنند و به استقرار جمعیت‌های طبیعی کمک می‌کنند.

روش‌های تکثیر کوکونا در خانه

ساده‌ترین روش خانگی، کاشت بذر تازه‌ی کوکونا است. بذرها پس از شست‌وشو از پالپ میوه، در بستر سبک و استریل (مخلوط پیت‌ماس و پرلیت) در دمای ۲۰–۲۵ درجه سانتی‌گراد و رطوبت بالا کشت می‌شوند و معمولاً طی ۲–۴ هفته جوانه می‌زنند. برای تکثیر سریع‌تر، می‌توان از قلمه‌های نیمه‌چوبی انتهایی استفاده کرد؛ قلمه ۱۰–۱۵ سانتی‌متری با دو برگ، در بستر مرطوب و زیر پوشش پلاستیکی ریشه‌دار می‌شود. حفظ رطوبت بالا، پرهیز از آبیاری غرقابی و تأمین نور غیرمستقیم، برای موفقیت در ریشه‌زایی قلمه‌ها ضروری است.