۱۳۹۳ هشتم بهمن

خربزه تلخ

Momordica charantiabitter melon که به فارسی خربزه تلخ نامیده میشود، گیاهی از خانواده کدوئیان بومی شبه قاره هند می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دمای محیط: نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری خاک: خاک های هوموس دار

دانستنیهای علمی

نام علمي

Momordica charantia

نام لاتين

bitter melon

خانواده (تيره)

Cucurbitaceae

گیاه "خربزه تلخ" یکی از گیاهان رونده نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری و از خانواده کدوئیان است. این گیاه به صورت خودرو در آسیا، آفریقا و جزایر کاریب رشد می کند و میوه های آن خوراکی می باشند. این میوه های خوراکی بسیار تلخ هستند به همین دلیل به آن خربزه تلخ گفته می شود.

ممکن است از این گیاه واریته های مختلفی وجود داشته باشند که از نظر شکل و تلخی میوه ها متفاوت بوده و حتی در برخی واریته ها، میوه ها تلخ نباشند.

خربزه تلخ بومی شبه قاره هند است و در قرن چهاردهم به چین وارد شد.

خصوصیات - معرفی

خصوصیات گیاهشناسی:

خربزه تلخ گیاهی علفی از خانواده کدوئیان است که دارای ساقه های رونده ای به طول 5 متر می باشد.

برگ های این گیاه دارای آرایش متناوب، به عرض 4 تا 12 سانتیمتر و دارای 3 تا 7 لوب جدا با بریدگی های عمیق می باشند.

گل های نر و ماده به صورت جدا روی یک گیاه تولید می شوند. این گل ها زرد رنگ می باشند. در نیمکره شمالی، گلدهی در طی ماه های ژوئن تا جولای و میوه دهی در طول ماه های سپتامبر تا نوامبر رخ می دهد.

میوه ها دوکی شکل بوده و دارای اندام های زگیل مانند جدا روی سطح خارجی خود می باشند. میوه ها در قسمت مرکزی توخالی بوده و دارای یک لایه نازکی از گوشت و تعداد زیادی بذرهای بزرگ و پهن می باشند. میوه ها اغلب وقتی سبز هستند خورده می شوند ولی گاهی اوقات در مرحله زرد شدن نیز مصرف می گردند. در مرحله زرد شدن، گوشت میوه مانند خیار، چایوت یا فلفل زنگوله ای سبز، ترد و آبدار است ولی بسیار تلخ مزه می باشد. پوست آن نازک و خوراکی است. گوشت میوه های رسیده سفت و تلخ تر بوده و برای خوردن نامطلوب هستند. ولی مغز میوه شیرین و قرمز رنگ است و می توان در این مرحله بدون نیاز به پختن، آن را مصرف کرد و یکی از اجزای اصلی در سالادهای مردم جنوب شرقی آسیا است. زمانی که میوه ها کاملاً رسیدند، به رنگ نارنج دیده می شوند و بخش های میوه از هم جدا شده و بذرهای قرمز رنگ نمایان می گردند.

بذرها در میوه های نارس به رنگ سفید هستند. این بذرها زیاد تلخ نیستند و می توان قبل پختن گوشت، آنها را خارج نمود.

شرایط نگهداری خربزه تلخ

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

کمی مرطوب

دماي مورد نياز

نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری

خاک مورد نياز

خاک های هوموس دار

دما و فصل رشد

Momordica charantia گیاهی گرمادوست است و در هوای پایدارِ گرم بهترین رشد را دارد. بازهٔ مناسب دما برای رشد رویشی و گلدهی حدود 20 تا 30 درجهٔ سانتی‌گراد است و دمای کمتر از 12 تا 15 درجه می‌تواند رشد را کند و ریزش گل را افزایش دهد. این گیاه نسبت به سرما و یخ‌زدگی بسیار حساس است؛ بنابراین کشت در فضای باز باید پس از رفع کامل خطر سرما انجام شود.

نور و فتوپریود

این گیاه به نور زیاد نیاز دارد و در آفتاب کامل عملکرد بهتری نشان می‌دهد. روزانه 6 تا 8 ساعت نور مستقیم برای رشد مناسب توصیه می‌شود و سایه‌ زیاد باعث کاهش گلدهی و میوه‌دهی و افزایش رشد علفی می‌شود. در مناطق بسیار گرم، سایه‌انداز ملایم در ساعات اوج گرما می‌تواند از تنش نوری و حرارتی بکاهد.

رطوبت و آب

رطوبت نسبی متوسط تا نسبتاً بالا (حدود 60 تا 80٪) برای رشد مطلوب است، اما تهویهٔ خوب ضروری است. آبیاری باید منظم باشد تا رطوبت یکنواخت خاک حفظ شود؛ خشکی‌های متناوب سبب تلخی بیشتر، بدشکلی میوه و کاهش کیفیت می‌شود. در عین حال، ماندابی شدن خاک احتمال پوسیدگی ریشه و بیماری‌های قارچی را افزایش می‌دهد.

خاک، زهکشی و تغذیه

بهترین بستر، خاک لومی شنیِ غنی از ماده آلی با زهکشی قوی است. pH مناسب حدود 6.0 تا 7.0 بوده و زهکشی ضعیف مهم‌ترین عامل افت رشد و حساسیت به بیماری‌هاست. افزودن کمپوست کاملاً پوسیده و استفاده از قیم/داربست برای بهبود تهویه و نورگیری بوته توصیه می‌شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

این گیاه در مرحله سبز یا مایل به زرد به مصرف پختنی می رسد.

همچنین برگ ها و ساقه های سبز آن نیز در سالادها مورد استفاده قرار می گیرند.

خربزه تلخ در چین اغلب در تهیه غذاها، سوپ ها و چای ها مورد استفاده قرار می گیرد.

این گیاه در برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی به عنوان یک گیاه دارویی جهت افزایش طول عمر مورد استفاده قرار می گیرد.

در ترکیه از این گیاه برای درمان دردهای مختلف به خصوص شکم دردهای مزمن استفاده می شود.

در طب سنتی هند، بخش های مختلف این گیاه به عنوان کاهنده دیابت، ملین، ضدصفراوی، قی آور، دافع کرم روده، درمان سرفه، بیماری های تنفسی، بیماری های پوستی، درمان زخم ها، نقرس و رماتیسم کاربرد دارد.

ترکیبات شیمیایی:

هر 100 گرم از بخش خوراکی این گیاه حاوی 79 کیلوژول انرژی، 4.32 گرم کربوهیدرات ها، 1.95 گرم قند، 2 گرم فیبر، 0.18 گرم روغن، 0.84 گرم پروتئین، 1 درصد ویتامین A، 6 میکروگرم بتاکاروتن، 1 درصد لوتئین، 0.051 میلیگرم تیامین، 0.053 میلیگرم ریبوفلاوین، 0.28 میلیگرم نیاسین، 0.193 میلیگرم پانتوتنیک اسید، 0.041 میلیگرم ویتامین B6، 51 میکروگرم فولات، 33 میلیگرم ویتامین C، 0.14 میلیگرم ویتامین E، 4.8 میکروگرم ویتامین K، 9 میلیگرم کلسیم، 0.38 میلیگرم آهن، 16 میلیگرم منیزیم، 0.086 میلیگرم منگنز، 36 میلیگرم فسفر، 319 میلیگرم پتاسیم، 6 میلیگرم سدیم، 0.77 میلیگرم روی و 93.95 گرم آب می باشد.

معرفی و راهنمای پرورش سبزی جات غیر برگی - خربزه تلخ

مقابله به آفات خربزه تلخ

آفات مهم خربزه تلخ (Momordica charantia)

شایع‌ترین آفات خربزه تلخ شامل شته‌ها، مگس مینوز برگ، تریپس، سفیدبالک و کرم‌های برگ‌خوار هستند. این آفات با مکیدن شیره گیاهی یا تغذیه مستقیم از برگ‌ها، سبب زردی، پیچیدگی برگ، کاهش رشد و ریزش گل و میوه می‌شوند. در شرایط گلخانه‌ای، جمعیت آفات به‌سرعت افزایش یافته و می‌تواند کل بوته‌ها را در مدت کوتاهی نابود کند.

برای مقابله، ابتدا باید از روش‌های زراعی استفاده شود؛ مانند حذف علف‌های هرز، شخم عمیق زمستانه، مدیریت آبیاری و استفاده از توری‌های ضدحشره. استفاده از دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها برای کنترل شته و زنبورهای پارازیتوئید برای مینوز برگ توصیه می‌شود. در صورت طغیان شدید، می‌توان از حشره‌کش‌های کم‌خطر مانند صابون‌های حشره‌کش، روغن‌های باغبانی و فرآورده‌های حاوی عصاره نیم (Neem) طبق برچسب مصرف استفاده کرد.

امراض قارچی و باکتریایی

خربزه تلخ به بیماری‌های سفیدک پودری، سفیدک داخلی، پوسیدگی ریشه (فیتوفتورا و فوزاریوم) و لکه برگی‌های قارچی حساس است. رطوبت بالای محیط، آبیاری غرقابی و تهویه نامناسب مهم‌ترین عوامل تشدید این بیماری‌ها هستند. علائم شامل لکه‌های زرد و سفید روی برگ، پوشش پودری، پژمردگی ناگهانی و پوسیدگی طوقه است.

برای پیشگیری، تناوب زراعی ۳–۴ ساله با گیاهان غیرکدوئیان، استفاده از بذر سالم و ضدعفونی‌شده، بهبود زهکش خاک و آبیاری قطره‌ای توصیه می‌شود. برگ‌های آلوده باید سریعاً حذف و امحا شوند. در موارد شدید، مصرف قارچ‌کش‌های مجاز مانند ترکیبات مسی یا گوگردی با نظر کارشناس و رعایت دوره کارنس انجام می‌گیرد. ترکیب مدیریت زراعی، بیولوژیک و شیمیایی هدفمند، پایدارترین روش حفاظت از خربزه تلخ است.

نحوه تکثیر خربزه تلخ

تکثیر این گیاه از طریق کشت بذرهای آن صورت می گیرد.

تولیدمثل در طبیعت

Momordica charantia (خربزه تلخ) در طبیعت عمدتاً از راه تولیدمثل جنسی و تشکیل بذر تکثیر می‌شود. این گیاه یک‌ساله و بالارونده است و گل‌های نر و ماده جداگانه روی یک بوته تشکیل می‌دهد؛ گرده‌افشانی معمولاً توسط حشرات، به‌ویژه زنبورها انجام می‌گیرد. پس از لقاح، میوه رشد کرده و دانه‌ها درون آن کامل می‌شوند. پراکنش بذر با بازشدن میوه رسیده و انتقال دانه‌ها توسط جانوران یا آب و خاک صورت می‌گیرد و چرخه رویشی در فصل بعد از جوانه‌زنی تکرار می‌شود.

تکثیر در خانه با بذر

رایج‌ترین روش تکثیر خانگی، کاشت بذر است. بذرها پوسته نسبتاً سختی دارند؛ برای افزایش جوانه‌زنی می‌توان آن‌ها را 12 تا 24 ساعت در آب ولرم خیساند یا پوسته را بسیار ملایم خراش داد. بذر را در بستر سبک و زهکش‌دار (مثل ترکیب خاک باغچه و کمپوست با پرلیت) در عمق حدود 1 تا 2 سانتی‌متر بکارید و رطوبت یکنواخت حفظ شود. گرما و نور کافی، کلید جوانه‌زنی و رشد اولیه است.

تکثیر خانگی با قلمه

در برخی شرایط می‌توان از ساقه‌های جوان و سالم قلمه گرفت. قلمه 10 تا 15 سانتی‌متری را با حذف برگ‌های پایینی در آب یا بستر مرطوب ریشه‌زا کنید و سپس به گلدان منتقل نمایید. قلمه‌گیری موفق‌تر است اگر رطوبت بالا و دمای معتدل فراهم باشد.