۱۳۹۵ یکم آبان

شیرین بیان اسپانیایی

Glycyrrhiza glabra var. typica Spanish licorice که به فارسی شیرین بیان اسپانیایی نامیده میشود، گیاهی از خانواده بقولات، بومی اسپانیا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: مرطوب دمای محیط: آب و هوای گرم و آفتابی خاک: زمین های شنی با لایه های ضخیم خاک و غنی از کلسیم

دانستنیهای علمی

نام علمي

Glycyrrhiza glabra var. typica

نام لاتين

Spanish licorice

خانواده (تيره)

Fabaceae

رده‌بندی و جایگاه سامانه‌شناختی

Glycyrrhiza glabra var. typica (شیرین‌بیان اسپانیایی) گیاهی علفی و پایا از تیره Fabaceae (Leguminosae) است. این واریته در جنس Glycyrrhiza قرار می‌گیرد؛ جنسی که با داشتن ریشه‌ها و ریزوم‌های غنی از متابولیت‌های ثانویه و نیز توانایی همزیستی با باکتری‌های تثبیت‌کننده نیتروژن (ریزوبیوم‌ها) شناخته می‌شود.

پراکنش بومی و زیستگاه

این گیاه در گستره‌ای از جنوب اروپا تا غرب و جنوب‌غرب آسیا منشأ دارد و در نواحی مدیترانه‌ای و پیرامون آن گزارش می‌شود. زیستگاه‌های معمول آن شامل دشت‌های آبرفتی، حاشیه رودخانه‌ها، خاک‌های لومی تا رسیِ عمیق و نسبتاً مرطوب است؛ اما به دلیل سامانه ریزومی توسعه‌یافته می‌تواند دوره‌های خشکی را نیز تا حدی تحمل کند.

ویژگی‌های بوم‌شناختی مرتبط با استقرار

شیرین‌بیان به‌واسطه ریزوم‌های خزنده و ریشه‌های عمیق، قابلیت باززایی رویشی و تشکیل لکه‌های متراکم دارد و در زیستگاه‌های باز و آفتاب‌گیر عملکرد بهتری نشان می‌دهد. همزیستی ریشه‌ای با باکتری‌های تثبیت‌کننده نیتروژن موجب بهبود دسترسی گیاه به نیتروژن و افزایش موفقیت استقرار در خاک‌های نسبتاً فقیر می‌شود.

تاریخچه و اهمیت علمی-تاریخی

شیرین‌بیان از دیرباز در حوزه مدیترانه و آسیا به‌عنوان گیاه شناخته‌شده حضور داشته و در متون کهن گیاه‌پزشکی و داروشناسی توصیف شده است. تمرکز تاریخی بر ریشه به دلیل ترکیبات ویژه آن، باعث گسترش کشت و انتقال این گیاه به مناطق خارج از پراکنش بومی شده و در نتیجه، دامنه حضور آن در بسیاری از سامانه‌های کشاورزی و نیمه‌طبیعی افزایش یافته است.

خصوصیات - معرفی

"شیرین بیان اسپانیایی" گیاهی است چندساله که ارتفاع آن متفاوت و بین 100 تا 200 سانتیمتر است. این گیاه دارای شاخ و برگ های انبوه و فراوان است. برگ ها مرکب و دارای 4 تا 7 جفت برگچه و یک برگچه انتهایی است. رنگ برگچه ها سبز تیره است. گل ها نامنظم و به رنگ های زرد، ارغوانی و یا بنفش و به صورت مجتمع در انتهای ساقه های گلدهنده مشاهده می شوند. میوه این گیاه کاملاً صاف و بدون کرک است. ریشه رُست (استولون) ها قهوه ای رنگ و ضخامت آنها بین 6 تا 18 میلیمتر می باشد.

مهمترین ماده مؤثره ریشه این گیاه را اسید گلیسیریزیک تشکیل می دهد. این ماده 50 مرتبه از شکر شیرین تر و مقدار آن متفاوت است و به نوع گیاه یا واریته و شرایط اقلیمی محل رویش بستگی دارد و بین 5 تا 20 درصد می باشد. مقدار اسید گلیسیریزیک در ریشه شیرین بیان اسپانیایی حدود 6 تا 8 درصد می باشد. مقدار این ماده با سن گیاه افزایش می یابد به طوری که ریشه در سال های آخر عمر دارای بیشترین مقدار اسید گلیسیریزیک می شود.

شرایط نگهداری شیرین بیان اسپانیایی

نور مورد نياز

زیاد

آبياري و رطوبت

مرطوب

دماي مورد نياز

آب و هوای گرم و آفتابی

خاک مورد نياز

زمین های شنی با لایه های ضخیم خاک و غنی از کلسیم

از آنجا که منشأ این گیاه نواحی مدیترانه است، در طول رویش به هوای گرم و آفتاب کافی نیاز دارد. ریشه این گیاه در خاک های شنی با ضخامت زیاد، گسترش زیادی یافته و عملکرد آن نیز افزایش می یابد.

این گیاه نورپسند بوده و نور کافی سبب افزایش مواد مؤثره ریشه می شود. به آب و مواد و عناصر غذایی کافی نیز نیاز دارد. در مرحله گلدهی آب کافی باید در اختیار گیاه قرار گیرد.

محقان معتقدند برای کاشت این گیاه باید از زمین های شنی با لایه های ضخیم خاک و غنی از ترکیبات کلسیم استفاده کرد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی ریشه

بخش اصلی مورد استفاده در Glycyrrhiza glabra var. typica ریشه آن است. عصاره ریشه سرشار از گلیسیرریزین بوده و در طب سنتی برای درمان سرفه، برونشیت، زخم معده و التهاب معده به کار می‌رود. در داروسازی نوین، عصاره استاندارد ریشه در شربت‌های ضدسرفه، قرص‌های گلودرد و فرمولاسیون محافظ مخاط معده استفاده می‌شود. همچنین به دلیل خاصیت ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی، در ترکیبات کمکی درمان بیماری‌های کبدی و خودایمنی به کار می‌رود.

کاربردهای صنعتی و غذایی ریشه

پودر و عصاره ریشه شیرین‌بیان به‌عنوان طعم‌دهنده و شیرین‌کننده طبیعی در صنایع غذایی، نوشابه‌سازی و شیرینی‌پزی مصرف می‌شود. در صنعت دخانیات برای بهبود طعم تنباکو و یکنواختی سوختن آن کاربرد دارد. همچنین در صنایع آرایشی و بهداشتی، استخراج فراکسیون‌های روشن‌کننده و ضدلک پوست از ریشه رایج است.

کاربرد سایر بخش‌ها

ساقه‌ها و بقایای گیاهی پس از استخراج به‌عنوان کود آلی و گاه در خوراک دام استفاده می‌شوند. برگ‌ها به‌صورت محدود در طب مردمی به‌عنوان ضدالتهاب ملایم مصرف شده‌اند، اما استاندارد و ایمنی مصرف پزشکی عمدتاً مربوط به ریشه است.

شیرین بیان اسپانیایی - معرفی و خواص گیاهان دارویی

نحوه تکثیر شیرین بیان اسپانیایی

شیرین بیان اسپانیایی را می توان توسط بذر و یا از طریق رویشی تکثیر کرد. از آنجا که بذر این گیاه پوسته ضخیمی دارد و این پوسته، قوه رویشی آن را کاهش می دهد، قبل از کاشت باید خراش های مناسبی در سطح پوسته ایجاد کرد. تکثیر توسط بذر به دو روش مستقیم و غیرمستقیم انجام می گیرد.

تکثیر رویشی از طریق تقسیم ریشه انجام می گیرد. گیاهان سه تا چهارساله را باید از خاک خارج کرد. پس از تمیز کردن ریشه، قطعاتی به طول 15 تا 25 سانتیمتر از آن جدا و در عمق مناسب کشت می شوند. در هر هکتار زمین به 40 تا 70 هزار قلمه ریشه ای نیاز است.