ثعلب غده ای گرجی

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه تبارشناختی

Dactylorhiza romana (ثعلب غده‌ای گرجی) از تیرهٔ ارکیده‌ها (Orchidaceae) و از سردهٔ Dactylorhiza است؛ سرده‌ای که با ارکیده‌های زمینیِ دارای اندام‌های زیرزمینیِ ذخیره‌ای (غده‌های پنجه‌مانند) شناخته می‌شود. این گونه در گروه ارکیده‌های علفیِ چندساله قرار می‌گیرد و بخشی از تنوع ارکیده‌های معتدل اوراسیا را نمایندگی می‌کند.

منطقهٔ بومی و پراکنش جغرافیایی

این گونه بومی بخش‌هایی از جنوب‌شرقی اروپا و ناحیهٔ مدیترانه تا غرب آسیا است و در کمربندهای زیست‌جغرافیایی پیرامون دریای سیاه و مدیترانه نیز گزارش می‌شود. پراکنش آن عمدتاً با اقلیم‌های معتدل، زمستان‌های نسبتاً مرطوب و فصل رشد بهاری همخوانی دارد؛ الگویی که در بسیاری از ارکیده‌های زمینی منطقه مشاهده می‌شود.

زیستگاه و بوم‌شناسی

Dactylorhiza romana معمولاً در چمنزارها، مراتع نیمه‌طبیعی، حاشیهٔ جنگل‌های باز و دامنه‌های کوهستانی دیده می‌شود؛ زیستگاه‌هایی با خاک‌های دارای زهکشی مناسب و رطوبت فصلی. مانند دیگر ارکیده‌ها، جوانه‌زنی بذرهای بسیار ریز آن به همزیستی با قارچ‌های میکوریزا وابسته است؛ این همزیستی برای تأمین مواد غذایی در مراحل آغازین رشد اهمیت کلیدی دارد.

تاریخچه و نام‌گذاری

نام سردهٔ Dactylorhiza از ریشه‌های یونانی به معنای «ریشه/غدهٔ انگشت‌مانند» گرفته شده و به شکل غده‌های زیرزمینی اشاره دارد. لقب گونه‌ای romana به پیوندهای تاریخی-جغرافیایی با قلمروهای رومی/مدیترانه‌ای اشاره می‌کند. این گونه در ادبیات گیاه‌شناسی در چارچوب مطالعات رده‌بندی و تنوع ارکیده‌های معتدل اروپا–غرب آسیا مورد توجه بوده است.

خصوصیات - معرفی

ثعلب غده ای گرجی با گل های زرد فراوان به صورت سنبله ای استوانه ای زینت بخش گیاه است. گلبرگ لابل به طول دوازده میلیمتر به طرف بیرون آمده و به صورت کوتاهی به سه قسمت تقسیم شده است. این گیاه در اردیبهشت ماه گل می دهد. زیستگاه این گیاه در میان درختان و بوته زارهای مناطق کوهستانی است. در ایران در نواحی شمال شرقی، شمال و شمال غربی گزارش شده است. 

شرایط نگهداری ثعلب غده ای گرجی

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15-18 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز در دشت ها و کوهپایه ها

دمای مناسب برای رشد Dactylorhiza romana

دمای مطلوب برای رشد ثعلب غده‌ای گرجی در بازه ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است. این گیاه نسبت به گرمای شدید و سرمای ناگهانی حساس است و در مناطق با زمستان ملایم و تابستان خنک بهترین رشد را نشان می‌دهد. در زمستان دمای نزدیک صفر تا حدود ۵ درجه قابل تحمل است، به شرط آن‌که خاک خیلی خیس نباشد و غده‌ها دچار یخ‌زدگی نشوند.

نور و شدت روشنایی

این ارکیده وحشی به نور ملایم و فیلتر شده نیاز دارد. بهترین مکان، حاشیه جنگل‌ها یا زیر سایه‌-آفتاب درختان است که گیاه در طول روز نور کافی اما غیرمستقیم دریافت کند. در باغ یا گلدان، قرار دادن گیاه در جایی با آفتاب صبحگاهی و سایه در بعدازظهر، به‌ویژه در تابستان، توصیه می‌شود. نور شدید ظهر می‌تواند سبب سوختگی برگ‌ها و کاهش گل‌دهی شود.

رطوبت و نیاز آبی

رطوبت نسبی متوسط تا کمی بالا برای این گونه مناسب است. خاک باید همواره کمی مرطوب باشد اما هرگز غرقاب نشود. خشکی طولانی‌مدت باعث ضعف غده‌ها و کاهش عمر آن‌ها می‌شود. در دوره رکود تابستانه، آبیاری باید کاهش یابد تا از پوسیدگی غده‌ها جلوگیری شود.

خاک و بستر کشت

ثعلب غده‌ای گرجی خاک‌های نیمه‌سبک، غنی از مواد آلی و با زهکش خوب را ترجیح می‌دهد. ترکیبی از خاک جنگلی پوسیده، کمی ماسه شسته و مقدار اندکی خاک باغچه برای کشت مناسب است. خاک باید کمی اسیدی تا خنثی (pH حدود ۶ تا ۷) باشد. تجمع نمک‌های کود شیمیایی به این گیاه آسیب می‌زند، بنابراین استفاده از کودهای آلی ملایم با مقدار کم توصیه می‌شود.

محل رویش و تهویه

این گیاه در زیستگاه‌های طبیعی نیمه‌سایه، دامنه‌های نسبتاً مرطوب و چمنزارهای خنک رشد می‌کند. جریان هوای ملایم برای جلوگیری از بیماری‌های قارچی لازم است، اما نباید در معرض بادهای خشک و شدید قرار گیرد. ترکیب سایه ملایم، رطوبت یکنواخت و خاک با زهکش خوب، کلید موفقیت در پرورش این گونه است.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربرد دارویی غده‌های زیرزمینی

غده‌های زیرزمینی Dactylorhiza romana منبع تولید «سَحلب» هستند که در طب سنتی شهرت دارد. سحلب به‌دلیل داشتن موسیلاژ فراوان، اثر پوشاننده و آرام‌کننده بر مخاط گوارش دارد و برای کمک به بهبود التهاب معده، اسهال خفیف و تحریکات روده‌ای به‌کار می‌رود. همچنین به‌عنوان مکمل تغذیه‌ای برای دوران نقاهت و تقویت عمومی بدن مصرف می‌شود.

کاربرد در فرآورده‌های تغذیه‌ای ـ دارویی

از آرد حاصل از غده‌های ثعلب برای تهیه نوشیدنی‌های گرم غلیظ و دسرهای سنتی استفاده می‌شود که نقش کمکی در افزایش وزن، تأمین انرژی و تسکین سرفه‌های خشک دارند. امروزه این آرد می‌تواند در ترکیب مکمل‌های گیاهی، غذاهای تقویتی کودکان و سالمندان و فرمولاسیون محصولات پروبیوتیک به‌کار رود.

کاربردهای صنعتی و آرایشی

ترکیبات پلی‌ساکاریدی سحلب، عامل ژل‌ساز و غلیظ‌کننده طبیعی هستند و در صنایع غذایی برای بهبود بافت بستنی‌ها، دسرها و سس‌ها کاربرد دارند. خاصیت مرطوب‌کنندگی موسیلاژ ثعلب آن را گزینه‌ای بالقوه برای استفاده در کرم‌ها و ماسک‌های صورت گیاهی می‌سازد، هرچند این کاربردها نیازمند ارزیابی‌های ایمنی و استانداردسازی بیشتر است.

ارکیده دارزی ارکیده جواهری ارکیده سیمبیدیوم ارکیده دندروبیوم