نام علمي
Cucumis melo var. dudaim
دانستنیهای علمی
ردهبندی و جایگاه تبارشناختی
Cucumis melo var. dudaim که در فارسی «دستنبو» نامیده میشود، یکی از واریتههای گونه Cucumis melo از خانواده Cucurbitaceae (کدوییان) است. این خانواده با گیاهان رونده، ساقههای کرکدار، پیچکها و میوههای تیپ «پپو» (pepo) شناخته میشود. جنس Cucumis شامل خیار و خربزه و خویشاوندان نزدیک آنهاست و از نظر تنوع ریختی، یکی از پیچیدهترین گروههای کشتشده و نیمهوحشی در کدوییان به شمار میآید.
منطقه بومی و پراکنش
درباره منشأ دقیق C. melo دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، اما شواهد گیاهجغرافیایی و تنوع ژنتیکی، خاستگاه این مجموعه را در نواحی جنوبغرب آسیا تا بخشهایی از آسیای مرکزی و نیز نواحی مدیترانهای محتمل میدانند. واریته dudaim بهطور تاریخی در بخشهایی از خاورمیانه و سپس در حوضه مدیترانه گسترش یافته و بعدها به مناطق دیگر نیز معرفی شده است.
زیستگاه و اکولوژی
دستنبو معمولاً در اقلیمهای گرم تا نیمهگرمسیری عملکرد بهتری دارد و بهعنوان گیاهی یکساله، در فصل رشد به دمای نسبتاً بالا و نور کافی نیازمند است. زیستگاههای مناسب آن شامل خاکهای سبک تا متوسط با زهکشی خوب و نواحی کشاورزی، باغها و حاشیه کشتزارهاست. مانند دیگر اعضای کدوییان، گردهافشانی آن غالباً توسط حشرات انجام میشود و ویژگیهای میوه میتواند تحت تأثیر شرایط محیطی و مدیریت زراعی تغییر کند.
تاریخچه و اهمیت علمی
واریته dudaim بهدلیل میوههای کوچک و عطر شاخص، در منابع تاریخی و باغبانی مورد توجه بوده است. در مطالعات سامانهشناسی و اصلاح نباتات، این واریته بهعنوان بخشی از تنوع درونگونهای خربزه اهمیت دارد، زیرا تنوع ریختی و عطری آن برای بررسی تکامل اهلیسازی و ویژگیهای کیفی میوه بهکار میرود.
![دستنبو]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
18 تا 24 درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاک عمیق و منفذدار
|
با آغاز فصل تابستان، گیاه خوش عطر و بویی به نام دستنبو بازار میوه و تره بار ایران را اشباع می کند که هر چند در تاریخ ادبیات ما جایگاه ویژه ای برای خود دارد، اما هنوز خیلی ها و به خصوص نسل جوان با این گیاه معطر بیگانه اند.
دستنبو میوه ای از خانواده خربزه اما اندازه آن کوچکتر از خربزه است و تقریباً به اندازه یک کف دست می باشد. هر چند این میوه خوراکی و طبع آن گرم می باشد، اما شهرت آن بیشتر به واسطه بوی خوشی است که دارد. میوه این واریته کوچک و به اندازه یک پرتقال است. پوست میوه صاف با زمینه قهوه ای است. طعم میوه شیرین و بسیار معطر است. این واریته همان دستنبوی ایرانی است که بیشتر جنبه زینتی دارد.
این میوه خوراکی بوده ولی گوشت میوه به تلخی می گراید به طوری زیاد خوش خوراک نیست، اما بیشتر شهرت آن به خاطر بوی خوشی است که دارد.
این میوه در ایران بیشتر در غرب کشور یافت می شود و در ادبیات کردی به آن «شمامه» گفته می شود، اما در خطه شرق و به خصوص خراسان جنوبی نیز به صورت خودرو و یا کشت بهاره البته به صورت محدود در مزارع این استان تولید می شود.
وجه تسمیه این نامگذاری برای این میوه به آن خاطر است که وقتی آن را که به اندازه یک تخم مرغ می باشد، به دست می گیری، بلافاصله دستت خوشبو می شود و در خراسان جنوبی مردم از این میوه به عنوان خوشبوکننده محیط خانه استفاده می کنند.
![Dudaim Melon]()
شرایط محیط رشد
این گیاهان بیشترین نتیجه را در آب و هوای گرم و خشک می دهند. و بر اساس منشأ خود طالب گرما و به ویژه نور است. هوای ابری و بارانی در موقع رسیدن میوه باعث می شود که میوه ها طعم مطبوع و کیفیت لازم را پیدا نکنند. حد نصاب درجه حرارت از 18 تا 24 درجه سانتیگراد است. وقتی نور زیاد باشد، رشد بهبود قابل ملاحظه ای خواهد داشت.
خاک عمیق و منفذدار برای رشد این گیاهان مناسب است. هرچند که این گیاهان در طیف وسیعی از انواع خاک ها کشت می شوند، ولی تنها در خاک های حاصلخیز که دارای مواد غذایی آلی و معدنی کافی باشند، بهترین نتیجه را می دهند. بنابراین استفاه از کودهای آلی و شیمیایی برای زراعت این گیاهان بسیار ضروری است.
![Cucumis melo var. dudaim]()
مقابله به آفات دستنبو
آفات رایج و نشانهها
شتهها (Aphids) با مکیدن شیره گیاه باعث پیچیدگی برگ، ترشح عسلک و رشد کپک دودهای میشوند و میتوانند ویروسها را منتقل کنند.
مگس سفید (Whitefly) و تریپسها موجب زردی، لکههای نقرهای و ضعف عمومی بوته میشوند.
کنه تارتن (Spider mite) در هوای گرم و خشک با ایجاد لکههای ریز زرد و تار روی برگها خسارت میزند.
مگس جالیز (Melon fruit fly) میتواند با تخمگذاری روی میوه، پوسیدگی و ریزش میوه را افزایش دهد.
بیماریهای مهم
سفیدک پودری با پوشش سفید آردی روی برگها فتوسنتز را کاهش داده و بوته را ضعیف میکند.
سفیدک دروغین لکههای زرد زاویهدار و کپک خاکستری-بنفش در پشت برگ ایجاد میکند.
پژمردگی فوزاریومی و پوسیدگیهای ریشه باعث زردی تدریجی، پژمردگی و قهوهای شدن آوندها میشوند.
ویروسهای موزاییکی (مانند CMV/ZYMV) سبب موزاییک، بدشکلی برگ و کاهش رشد میگردند.
روشهای مقابله (مدیریت تلفیقی)
بهداشت مزرعه و تناوب 2–3 ساله با غیرکدوییان، حذف بقایای آلوده و علفهای هرز را جدی بگیرید.
برای آفات مکنده، رهاسازی دشمنان طبیعی (کفشدوزک، زنبورهای پارازیتوئید) و در صورت نیاز صابون حشرهکش/روغنهای معدنی مؤثر است.
برای کنه، کاهش تنش خشکی و در آلودگی شدید استفاده هدفمند از کنهکش مجاز توصیه میشود.
برای بیماریهای برگی، تهویه، آبیاری قطرهای، اجتناب از خیسکردن شاخوبرگ و مصرف قارچکشهای مجاز (مانند گوگرد برای سفیدک پودری) طبق برچسب انجام شود.
کنترل ویروسها با کنترل ناقلها و استفاده از بذر سالم و حذف بوتههای آلوده ضروری است.
![دستنبو]()
نحوه تکثیر دستنبو
معمولاً کشت این گیاهان در زمین اصلی صورت می گیرد. برای این کار باید زمین به خوبی آماده گردد. گاهی اوقات زمین را به صورت جوی و پشته درمی آورند. در زراعت های سطح کوچک در محل کاشت، گودالی حفر کرده و مقداری کود دامی پوسیده را با مقداری خاک مخلوط می کنند و در داخل آن قرار می دهند و پس از مخلوط کردن، محل را به شکل یک کپه درمی آورند. سپس تعداد 2 تا 3 بذر را که قبلاً خیس شده است و تا اندازه ای ریشه چه آن ظاهر گشته با دقت فراوان در شیارهای کم عمقی که روی کپه ها زده می شوند قرار می دهند و با مقداری خاک نرم روی آن را می پوشانند. پس از آنکه بوته ها مختصری رشد کردند، یک بوته قوی را نگهداشته اند و بقیه را حذف می کنند.
این میوه ها به دلیل مدر بودن برای کسانی که دچار احتباس ادرار و یا سنگ مجاری ادراری هستند بسیار مؤثر است و همچنین افراد مبتلا به کم خونی، نقرس و روماتیسم بهتر است حتماً طالبی را در برنامه غذایی خود قرار دهند.
همچنین دانشمندان با تحقیق بر پوست میوه هایی مثل خربزه و طالبی دریافته اند که پوست این میوه ها می تواند منبعی برای مسمومیت غذایی باشد، از این رو شستن کامل میوه ها بسیار توصیه می شود.
مصرف زیاد دستنبو، طالبی و گرمک برای بیماران دیابتی، ورم روده و سوء هاضمه ضرر دارد و موجب نفخ روده، معده و درد معده می گردد. همچنین بهتر است گرمک و طالبی را قبل از هر غذای اصلی بخورید چرا که همراه با غذا باعث سوء هضم شدید می شود.