تمپوي

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و خویشاوندی گیاه‌شناسی

Baccaurea tampoi که در فارسی گاهی «تمپوی» نامیده می‌شود، از خانواده Phyllanthaceae و جنس Baccaurea است. این جنس شامل ده‌ها گونه درختی میوه‌دار گرمسیری جنوب‌شرق آسیاست. این گونه دوپایه است؛ یعنی گل‌های نر و ماده روی درختان جداگانه قرار دارند که برای تشکیل میوه، نیازمند گرده‌افشانی بین دو درخت است.

منطقه بومی و زیستگاه طبیعی

خاستگاه اصلی Baccaurea tampoi، بورنئو، سوماترا و شبه‌جزیره مالزی است و بیشتر در جنگل‌های بارانی پست تا ارتفاع حدود ۸۰۰ متر رشد می‌کند. این درخت در حاشیه رودخانه‌ها، جنگل‌های دستخوش تخریب ملایم و باغ‌های روستایی نیمه‌سایه‌گیر نیز دیده می‌شود. تحمل نسبتاً خوبی به رطوبت بالا و خاک‌های اسیدی غنی از مواد آلی دارد.

تاریخچه استفاده و اهمیت محلی

تمپوی در متون کلاسیک گیاه‌شناسی قرن نوزدهم توسط گیاه‌شناسان اروپایی معرفی شد، اما استفاده بومی آن در جوامع محلی بسیار قدیمی‌تر است. میوه آن به عنوان میوه جنگلی بومی، پیش از توسعه میوه‌های تجاری، در بازارهای محلی مالزی و اندونزی معامله می‌شد. پوسته و بخش‌هایی از گیاه در طب سنتی برای مشکلات گوارشی و التهابات خفیف به کار می‌رفته، هرچند شواهد بالینی مدرن برای اثبات این کاربردها محدود است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و عادت رشدی

Baccaurea tampoi درختی همیشه‌سبز و گرمسیری است که به طور معمول ۵ تا ۱۵ متر ارتفاع می‌گیرد. ساقه اصلی راست، استوانه‌ای و قهوه‌ای تا خاکستری است و با افزایش سن، پوسته آن ترک‌دار و کمی فلس‌دار می‌شود. شاخه‌ها افراشته تا کمی آویزان‌اند و تاجی گرد و متراکم ایجاد می‌کنند که سایه نسبتاً انبوهی می‌سازد.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، متناوب و چرمی با طول تقریبی ۱۰ تا ۳۰ سانتی‌متر هستند. پهنک برگ بیضی تا کشیده‌–بیضی، با نوک تیز و حاشیه کامل و صاف دیده می‌شود. رنگ برگ‌ها در سطح فوقانی سبز تیره براق و در سطح زیرین سبز روشن‌تر است و رگبرگ میانی برجسته و روشن‌تر از بافت اطراف دیده می‌شود.

گل‌ها

گل‌ها کوچک، بدون گلبرگ نمایان و اغلب به رنگ سبز مایل به زرد یا متمایل به کرم‌اند. خوشه‌های گل روی شاخه‌ها و گاه مستقیماً روی تنه (کائولیوگامی) ظاهر می‌شوند. گل‌ها معمولاً تک‌جنسی‌اند و گیاه دوپایه است؛ بنابراین، گل‌های نر و ماده روی درختان جداگانه قرار می‌گیرند.

میوه و بذر

میوه‌ها کروی تا تخم‌مرغی، به قطر حدود ۳ تا ۶ سانتی‌متر و به صورت خوشه‌ای روی تنه و شاخه‌های کلفت تشکیل می‌شوند. پوست میوه ضخیم و به رنگ نارنجی تا زرد مایل به نارنجی در زمان رسیدگی است. درون میوه حبه‌های شفاف مایل به سفید تا کرم با دانه‌های قهوه‌ای تا سیاه قرار دارد که در پالپ آبدار و خوراکی محصور شده‌اند.

شرایط نگهداری تمپوي

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 20 تا 32 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي با زهکشي‌خوب؛ از خاک‌هاي خيلي سنگين اجتناب شود

دما و رطوبت مناسب برای رشد تمپوی

گیاه Baccaurea tampoi بومی جنگل‌های مرطوب جنوب شرق آسیاست و به شرایط گرمسیر نیاز دارد. دمای بهینه رشد بین ۲۲ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد است و در برابر سرما و یخبندان بسیار حساس است. این گیاه رطوبت نسبی بالا، حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد را ترجیح می‌دهد و در محیط‌های خشک دچار ریزش برگ و کاهش رشد می‌شود. تأمین آبیاری منظم بدون غرقاب‌شدن خاک برای جلوگیری از تنش آبی ضروری است.

نور و موقعیت کاشت

تمپوی در زیستگاه طبیعی خود زیر سایه‌لایه درختان جنگل رشد می‌کند و به نور فیلترشده یا نیم‌سایه نیاز دارد. تابش مستقیم و شدید آفتاب در ساعات گرم روز می‌تواند به سوختگی برگ‌ها منجر شود، به‌ویژه در مراحل جوانی. کاشت در مکانی با نور صبحگاهی ملایم و سایه بعدازظهر گزینه‌ای مناسب است.

خاک، زهکشی و تغذیه

این گیاه خاک‌های عمیق، غنی از مواد آلی و با بافت لومی تا لومی‌رسی را می‌پسندد. زهکشی خوب برای جلوگیری از پوسیدگی ریشه ضروری است، با این حال خاک باید همواره کمی مرطوب بماند. pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود ۵/۵ تا ۷) برای جذب بهینه عناصر غذایی مناسب‌تر است. افزودن کمپوست و مالچ آلی باعث بهبود ساختار خاک و حفظ رطوبت می‌شود.

نحوه تکثیر تمپوي

تولید مثل گیاه Baccaurea tampoi در طبیعت

Baccaurea tampoi یک درخت دوپایه است؛ یعنی گل‌های نر و ماده روی درختان جداگانه قرار دارند. گرده‌افشانی عمدتاً توسط حشرات انجام می‌شود که بین گل‌های معطر نر و ماده رفت‌وآمد می‌کنند. پس از گرده‌افشانی موفق، میوه‌های گوشتی نارنجی تا قرمز روی تنه و شاخه‌های ضخیم ظاهر می‌شوند. بذرها درون میوه شیرین قرار دارند و پراکنش آن‌ها توسط حیوانات میوه‌خوار و پرندگان صورت می‌گیرد که میوه را می‌خورند و بذر را دورتر دفع یا رها می‌کنند.

روش‌های تکثیر Baccaurea tampoi در خانه

تکثیر از بذر ساده‌ترین روش خانگی است. بذر تازه از میوه رسیده جدا، شسته و در بستر سبک و مرطوب (مخلوط کوکوپیت و پرلیت) کاشته می‌شود. حفظ رطوبت و دمای ۲۵–۳۰ درجه برای جوانه‌زنی ضروری است. برای حفظ صفات درخت مادری (مثل کیفیت میوه)، از قلمه نیمه‌خشبی نیز می‌توان استفاده کرد. قلمه‌ها با طول ۱۵–۲۰ سانتی‌متر در بستر ماسه‌ای با هورمون ریشه‌زا کاشته و در محیط مرطوب و نیم‌سایه نگهداری می‌شوند. در شرایط پیشرفته‌تر، پیوند روی پایه‌های قوی هم کاربرد دارد، اما برای باغبان خانگی بیشتر بذر و قلمه توصیه می‌شود.

باکاوريا انگور برمه باکورآ آنگولاتا رامبای

گیلاس رودخانه هِربِرت باکورآ آنگولاتا باکاوريا انگور برمه