گیاهان تیره (خانواده) فیلانتاسه - Phyllanthaceae

تیرهٔ فیلانتاسه (Phyllanthaceae) یکی از خانواده‌های مهم گیاهان گلدار است که در رده‌بندی‌های جدید از تیرهٔ بزرگ‌تر و قدیمی‌تر Euphorbiaceae جدا شده است. این خانواده شامل طیف وسیعی از گیاهان علفی، درختچه‌ای و درختی است و به دلیل تنوع ریخت‌شناسی، ترکیبات شیمیایی فعال و اهمیت دارویی برخی جنس‌ها شهرت دارد.

بسیاری از گونه‌های این تیره در طب سنتی آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین کاربرد دارند و به‌ویژه جنس Phyllanthus به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جنس‌های دارویی گیاهی در جهان شناخته می‌شود.

فرم کلی تیره

اعضای تیرهٔ فیلانتاسه از نظر فرم رشدی بسیار متنوع هستند و شامل گیاهان علفی یک‌ساله یا چندساله، درختچه‌ها و درختان کوچک تا متوسط می‌شوند. در بسیاری از گونه‌ها، شاخه‌ها ظاهری شبیه برگ‌های مرکب دارند که به آن فیلوئیدی یا شاخه‌های برگ‌نما گفته می‌شود.

برگ‌ها معمولاً ساده، بدون گوشوارک و اغلب متناوب هستند. در برخی جنس‌ها، به‌ویژه Phyllanthus، آرایش برگ‌ها به گونه‌ای است که شاخه‌ها ظاهری شبیه برگ شانه‌ای پیدا می‌کنند.

آناتومی برگ

برگ‌های فیلانتاسه دارای اپیدرم با کوتیکول نازک تا متوسط هستند و مزوفیل معمولاً به دو بخش پالیسادی و اسفنجی تفکیک می‌شود. روزنه‌ها اغلب در سطح زیرین برگ متمرکزند که این امر به کاهش تعرق کمک می‌کند.

در برخی گونه‌ها، بلورهای اگزالات کلسیم به‌صورت رافید یا منشوری در سلول‌های پارانشیمی دیده می‌شود که نقش دفاعی در برابر گیاه‌خواران دارند. این بلورها یکی از ویژگی‌های تشخیصی مهم در مطالعات آناتومیک این تیره هستند.

آناتومی ساقه

ساقه در فیلانتاسه می‌تواند علفی یا چوبی باشد و ساختار آوندی آن مطابق الگوی دولپه‌ای‌هاست. آوند چوب و آبکش به‌صورت حلقه‌ای منظم سازمان یافته‌اند و پارانشیم ساقه معمولاً توسعه‌یافته است.

در ساقهٔ برخی جنس‌ها، وجود سلول‌های ترشحی یا بلورهای کلسیمی گزارش شده است. پوست ساقه در گونه‌های چوبی می‌تواند ضخیم شده و نقش حفاظتی در برابر تنش‌های محیطی ایفا کند.

تولیدمثل و گرده‌افشانی

سامانهٔ تولیدمثلی در فیلانتاسه بسیار متنوع است. گیاهان می‌توانند یک‌پایه یا دوپایه باشند و گل‌ها معمولاً تک‌جنسی هستند. این ویژگی یکی از تفاوت‌های مهم این خانواده با Euphorbiaceae به‌شمار می‌رود.

گرده‌افشانی اغلب توسط حشرات (به‌ویژه مگس‌ها و زنبورهای کوچک) انجام می‌شود، اما در برخی گونه‌ها خودگشنی نیز مشاهده شده است. گل‌ها معمولاً فاقد گلبرگ‌های بزرگ و نمایشی هستند و بیشتر بر کارکرد تا زیبایی ظاهری تکیه دارند.

گل‌آذین، میوه و دانه

گل‌آذین‌ها می‌توانند محوری، جانبی یا منفرد باشند. گل‌ها اغلب کوچک، ساده و بدون گلبرگ واقعی هستند یا گلبرگ‌ها به‌شدت کاهش یافته‌اند. پرچم‌ها در گل‌های نر کم‌تعداد و مادگی در گل‌های ماده معمولاً از ۲ تا ۳ برچه تشکیل شده است.

میوه غالباً کپسول است که پس از رسیدن به‌صورت انفجاری یا غیرفعال باز می‌شود. دانه‌ها معمولاً کوچک، صاف یا دارای نقش‌ونگار سطحی هستند و اغلب دارای آندوسپرم می‌باشند.

فیزیولوژی، فیتوشیمی

از نظر فیزیولوژیک، گونه‌های فیلانتاسه اغلب با زیستگاه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری سازگار شده‌اند و برخی از آن‌ها توانایی تحمل تنش خشکی و نور شدید را دارند.

این خانواده از نظر فیتوشیمی بسیار غنی است و ترکیباتی مانند لیگنان‌ها، تانن‌ها، فلاونوئیدها و آلکالوئیدها در آن شناسایی شده‌اند. بسیاری از این ترکیبات دارای خواص ضدویروسی، ضدالتهابی و محافظ کبد هستند، به‌ویژه در گونه‌های جنس Phyllanthus.

جغرافیا، سیتولوژی

پراکنش جغرافیایی فیلانتاسه عمدتاً گرمسیری و نیمه‌گرمسیری است، اما برخی گونه‌ها تا مناطق معتدل نیز گسترش یافته‌اند. بیشترین تنوع گونه‌ای در آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی مشاهده می‌شود.

از نظر سیتولوژی، اعداد کروموزومی در این خانواده متنوع‌اند و این تنوع نشان‌دهندهٔ تکامل فعال و تطابق‌های ژنتیکی در گروه‌های مختلف آن است. داده‌های کروموزومی نقش مهمی در تفکیک این خانواده از Euphorbiaceae داشته‌اند.

طبقه‌بندی و رده و زیررده

تیرهٔ فیلانتاسه در گیاهان گلدار (Angiosperms)، در گروه Eudicots و در راستهٔ Malpighiales قرار می‌گیرد. این خانواده نتیجهٔ بازنگری‌های فیلوژنتیک مولکولی است که نشان داد گروهی از جنس‌های Euphorbiaceae یک تبار مستقل را تشکیل می‌دهند.

در رده‌بندی‌های جدید، Phyllanthaceae به‌عنوان یک خانوادهٔ مستقل و به‌خوبی پشتیبانی‌شده از نظر داده‌های مولکولی و ریخت‌شناسی پذیرفته شده است.