این گیاه با نام علمی Sambucus nigra و نام مرسوم (European Elder) که به فارسي آقطی سیاه ناميده ميشود، گياهي از خانواده Adoxaceae بومي بومی اروپا، غرب آسیا و شمال آفریقا؛ در حاشیه جنگلها، پرچینها و مناطق مرطوب مي باشد. نياز هاي اين گياه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دماي محيط: 15 تا 25 خاک: خاکهای لومی تا لومیرسی غنی از مواد آلی با زهکشی مناسب؛ تحمل رطوبت بالا؛ pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود 5.5 تا 7)
دانستنیهای علمی
ردهبندی و خویشاوندی
Sambucus nigra L. که در فارسی به آقطی سیاه شناخته میشود، از تیره Adoxaceae است. این گونه در گذشته در خانواده Caprifoliaceae قرار میگرفت، اما بر اساس دادههای مولکولی و ویژگیهای ریختشناسی، در خانواده جدید Adoxaceae طبقهبندی شده است. جنس Sambucus شامل چندین گونه درختچهای و درختی است که بیشتر در مناطق معتدل نیمکره شمالی پراکنش دارند.
منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی
آقطی سیاه بومی اروپا، بخشهایی از آسیای غربی و شمال آفریقا است. این گونه در بسیاری از کشورها بهصورت طبیعی یا کِشتی حضور دارد و در آمریکای شمالی و سایر مناطق معتدل جهان نیز معرفی و گاهی طبیعی شده است. گستره وسیع پراکنش آن سبب شکلگیری جمعیتهای با تنوع ژنتیکی قابل توجه شده است.
زیستگاه و بومشناسی
زیستگاههای معمول Sambucus nigra شامل حاشیه جنگلها، حاشیه رودخانهها، پرچینها و زمینهای نسبتاً مرطوب است. این گیاه در خاکهای حاصلخیز و نسبتاً مرطوب با pH خنثی تا کمی قلیایی بهترین رشد را دارد. توانایی استقرار در زیستگاههای نیمسایه تا آفتابدوست، آن را به گونهای موفق در اکوسیستمهای نیمهطبیعی و انسانی تبدیل کرده است.
تاریخچه و نقش در فرهنگها
آقطی سیاه پیشینهای طولانی در متون گیاهپزشکی و گیاهدرمانی اروپا دارد و از دوران باستان تا قرون وسطی در نوشتههای یونانی و رومی ذکر شده است. در سنتهای اروپایی، این گیاه نهتنها بهعنوان منبع خوراکی (برای میوه و گل پس از فرآوری مناسب) بلکه بهعنوان گیاه نمادین در آیینهای محلی شناخته میشد. نام گونه «nigra» به رنگ تیره میوهها اشاره دارد که از ویژگیهای شاخص این گیاه به شمار میآید.
خصوصیات - معرفی
ریختشناسی کلی گیاه آقطی سیاه (Sambucus nigra)
آقطی سیاه درختچهای برگریز است که معمولاً ارتفاع آن بین ۳ تا ۶ متر و گاهی بیشتر میرسد. فرم کلی گیاه اغلب افراشته تا کمی گسترده با تاج نسبتاً گرد است. سیستم ریشه کموبیش سطحی ولی گسترده میباشد.
ساقه و پوست
ساقهها در جوانی سبز مایل به خاکستری و نرم بوده و دارای مغز سفید و اسفنجی هستند. با افزایش سن، ساقه چوبی شده و پوست تنه خاکستری تا قهوهای تیره با لکههای عدسکمانند روشن میشود. شاخهها نسبتاً ترد و شکنندهاند و مقطع عرضی آنها غالباً دایرهای با مغز مرکزی مشخص است.
برگها
برگها متقابل و مرکب شانهای هستند. هر برگ معمولاً متشکل از ۵ تا ۷ برگچه بیضوی تا سرنیزهای با حاشیه دندانهدار است. طول برگچهها حدود 3 تا 9 سانتیمتر و رنگ آنها در سطح فوقانی سبز تیره و در سطح زیرین سبز روشنتر است. دمبرگ نسبتاً بلند و کمی شیاردار است.
گلآذین و گلها
گلها در گلآذین خوشهای-چتری (کومب) بزرگ و مسطح تا کمی محدب قرار میگیرند. قطر گلآذینها گاه به ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر میرسد. هر گل کوچک، پنجپر، به رنگ سفید مایل به کرم و معطر است. پرچمها برجسته و زردرنگ بوده و در تضاد با گلبرگها دیده میشوند.
میوهها
میوهها شفتهای کوچک، کروی تا کمی بیضوی هستند که به صورت خوشهای آویزان قرار میگیرند. در ابتدا سبز، سپس قرمز تیره و در نهایت ارغوانی تیره تا تقریباً سیاه و براق میشوند. هر میوه معمولاً چند دانه ریز، قهوهای و نسبتاً سخت درون خود دارد.
شرایط نگهداری آقطی سیاه
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
15 تا 25 درجه سانتیگراد
خاک مورد نياز
خاکهای لومی تا لومیرسی غنی از مواد آلی با زهکشی مناسب؛ تحمل رطوبت بالا؛ pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود 5.5 تا 7)
|
دمای مناسب برای رشد آقطی سیاه
آقطی سیاه در اقلیمهای معتدل بهترین رشد را دارد. بازه دمایی مطلوب برای رشد رویشی این گیاه حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتیگراد است. زمستانهای سرد تا حدود منفی ۱۵ درجه را تحمل میکند، اما یخبندانهای طولانی و بدون پوشش برف میتوانند به شاخههای جوان آسیب بزنند. برای گلدهی و تشکیل میوه مناسب، به دوره سرمای زمستانه ملایم نیاز است.
رطوبت و نیاز آبی آقطی سیاه
این گیاه به رطوبت نسبی متوسط تا بالا و آبیاری منظم نیاز دارد. خاک همیشه باید کمی مرطوب باشد، اما از ماندآب و اشباع طولانیمدت باید جلوگیری شود. در مناطق خشک، استفاده از مالچ آلی برای کاهش تبخیر و حفظ رطوبت خاک توصیه میشود. بادهای خشک و گرم میتوانند موجب تنش آبی و ریزش گلها شوند.
نور مورد نیاز آقطی سیاه
آقطی سیاه در نور کامل خورشید تا نیمسایه رشد میکند. بیشترین گلدهی و تولید میوه در مکانهای آفتابگیر با حداقل ۶ ساعت نور مستقیم در روز رخ میدهد. در مناطق بسیار گرم، قرارگیری در نیمسایه بعدازظهر به کاهش تنش حرارتی و سوختگی برگها کمک میکند.
خاک و بستر کشت مناسب
این گونه خاکهای عمیق، حاصلخیز و غنی از مواد آلی را ترجیح میدهد. بهترین رشد در خاکهای لومی تا لومیرسی با زهکشی خوب و pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود ۶ تا ۷) مشاهده میشود. خاکهای فقیر را با کمپوست یا کود دامی کاملاً پوسیده اصلاح میکنند. شوری خاک و فشردگی زیاد ریشهزایی و جذب عناصر را محدود میکند.
شرایط مکان و مدیریت محیط رشد
انتخاب مکانی محافظتشده در برابر بادهای شدید برای جلوگیری از شکستگی شاخهها اهمیت دارد. وجود رطوبت نسبی بالاتر در نزدیکی جریانهای آب کمعمق یا حاشیه باغها برای آقطی سیاه ایدهآل است. هرس منظم برای تهویه تاج و نفوذ نور، و کنترل علفهای هرز برای کاهش رقابت رطوبتی و غذایی توصیه میشود.
منابع :
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
گياهان ديگر از همين خانواده :