منگوستین تکمه ای

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و جایگاه گیاهشناسی

Garcinia prainiana که در فارسی «منگوستین تکمه‌ای» نامیده می‌شود، به خانواده Clusiaceae یا Guttiferae تعلق دارد. این گونه در جنس Garcinia قرار دارد که شامل ده‌ها گونه درختان گرمسیری با میوه‌های خوراکی و دارویی است. این گیاه در گروه دولپه‌ای‌ها و راسته Malpighiales طبقه‌بندی می‌شود.

منطقه بومی و پراکنش

منطقه بومی Garcinia prainiana جنگل‌های کم‌ارتفاع و مرطوب جنوب‌شرق آسیا است. پراکنش اصلی آن در مالزی (به‌ویژه بورنئو و شبه‌جزیره مالزی)، تایلند و احتمالاً بخش‌هایی از اندونزی گزارش شده است. این گونه اغلب در حاشیه جنگل‌های بارانی و خاک‌های عمیق و نسبتاً اسیدی رشد می‌کند.

زیستگاه و بوم‌شناسی

Garcinia prainiana درختی همیشه‌سبز با تاج انبوه است که در زیست‌بوم جنگل‌های بارانی گرم و پُر بارش رشد می‌کند. این گونه به سایه‌پسندی نسبی و رطوبت هوای بالا سازگار است و در اقلیم‌های فاقد یخبندان پایدار می‌ماند. گل‌ها و میوه‌ها منبع تغذیه‌ای برای حشرات گرده‌افشان و پرندگان به‌شمار می‌آیند.

تاریخچه و مطالعات علمی

این گونه برای نخستین‌بار توسط گیاه‌شناسان اواخر قرن نوزدهم توصیف شد و نام گونه به افتخار گیاه‌شناس انگلیسی «دیوید پرین» انتخاب گردید. در دهه‌های اخیر، پژوهش‌ها بر ترکیبات فنولی و آنتی‌اکسیدانی میوه و قابلیت‌های تغذیه‌ای آن متمرکز شده است. با وجود این، در مقایسه با منگوستین معمولی (Garcinia mangostana) هنوز گونه‌ای کم‌مطالعه محسوب می‌شود.

خصوصیات - معرفی

شرایط نگهداری منگوستین تکمه ای

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز نواحی گرمسیری خاک مورد نياز خاک هایی با رطوبت کافی و اسیدی

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی و پزشکی

در منابع مردم‌دارویی جنوب‌شرق آسیا، از بخش‌های مختلف Garcinia prainiana (منگوستین تکمه‌ای) استفاده می‌شود. شیره و عصاره اندام‌های هوایی در برخی کاربردهای سنتی به‌صورت موضعی برای کاهش التهاب‌های پوستی و تسکین تحریکات به‌کار می‌رود. همچنین فرآورده‌های خوراکی حاصل از میوه در برخی مناطق برای پشتیبانی از گوارش و به‌عنوان نوشیدنی‌های تقویتی مصرف می‌شوند.

ترکیبات و ظرفیت‌های داروسازی

گونه‌های جنس Garcinia به داشتن متابولیت‌های ثانویه فنولی شناخته می‌شوند و در این گونه نیز گزارش‌هایی از وجود ترکیبات آنتی‌اکسیدانی در بافت میوه و پوست مطرح است؛ از این رو عصاره‌ها می‌توانند به‌عنوان منبع مواد طبیعی با فعالیت آنتی‌اکسیدانی در پژوهش‌های داروسازی و فرمولاسیون مکمل‌ها بررسی شوند.

کاربردهای صنعتی و فرآورده‌ای

پالپ میوه به‌دلیل رنگ و طعم، در تولید آبمیوه، کنسانتره و فرآورده‌های طعم‌دهنده کاربرد دارد. پوست و بقایای میوه می‌تواند به‌عنوان ماده اولیه برای استخراج رنگ‌دانه‌ها و ترکیبات فنولی در صنایع غذایی/آرایشی یا به‌صورت پسماند ارزشمند در تولید عصاره‌های گیاهی به‌کار رود.

مقابله به آفات منگوستین تکمه ای

آفات رایج و نشانه‌ها

در Garcinia prainiana (منگوستین تکمه‌ای)، آفات مکنده مانند شپشک‌های آردآلود و سپردار با ترشح عسلک، زردی برگ، کاهش رشد و ایجاد کپک دوده‌ای را تشدید می‌کنند. تریپس و کنه‌ها نیز با ایجاد لکه‌های نقره‌ای/برنزی و پیچیدگی برگ، کیفیت شاخساره را کاهش می‌دهند. مگس‌های میوه و برخی سوسک‌ها می‌توانند با تخم‌ریزی یا تغذیه، آسیب‌های موضعی روی میوه ایجاد کرده و راه را برای پوسیدگی‌ها باز کنند.

بیماری‌ها و عوامل تشدیدکننده

رطوبت بالا و زهکشی ضعیف، خطر پوسیدگی ریشه و طوقه (مانند بیماری‌های فیتوفتورایی) را افزایش می‌دهد که با پژمردگی، ریزش برگ و تیره‌شدن طوقه همراه است. لکه‌برگی‌های قارچی در سایه‌اندازی و خیس‌ماندن طولانی برگ‌ها شدت می‌گیرند و باعث نکروزهای پراکنده و ریزش برگ می‌شوند. پوسیدگی میوه نیز غالباً پس از زخم‌های حشره‌ای یا ترک‌خوردگی رخ می‌دهد.

روش‌های مدیریت و مقابله

مدیریت تلفیقی مؤثرترین رویکرد است: بهبود زهکشی، آبیاری در صبح و پرهیز از خیس‌کردن شاخساره، هرس برای گردش هوا، حذف اندام‌های آلوده و ضدعفونی ابزار. برای آفات مکنده، شست‌وشوی برگ‌ها، استفاده از صابون‌های حشره‌کش/روغن‌های باغبانی و تقویت دشمنان طبیعی (کفشدوزک‌ها) توصیه می‌شود. تله‌گذاری و جمع‌آوری میوه‌های آلوده در کنترل مگس میوه کلیدی است. در کانون‌های شدید، کاربرد هدفمند قارچ‌کش‌ها یا حشره‌کش‌های کم‌خطر با رعایت برچسب، تناوب ماده مؤثره و دوره کارنس انجام شود.

نحوه تکثیر منگوستین تکمه ای