دوريان

دانستنیهای علمی

خانواده و رده‌بندی

Durio dulcis از تیرهٔ Malvaceae و زیرتیرهٔ Helicteroideae است و به جنس Durio تعلق دارد. این گونه یکی از دوریان‌های کم‌یاب آسیای جنوب‌شرقی به‌شمار می‌آید و از نظر ریخت‌شناسی میوه و تاج درخت، با دوریان خوراکی رایج (Durio zibethinus) تفاوت دارد.

منطقه بومی و پراکنش

زیستگاه بومی Durio dulcis جنگل‌های بارانی بکر بورنئو است که در کشورهای اندونزی، مالزی (به‌ویژه صباح و ساراواک) و برونئی قرار دارد. این گونه عمدتاً در ارتفاعات پایین تا میانی (حدود ۱۰۰ تا ۸۰۰ متر از سطح دریا) و در جنگل‌های دیپتروکارپی مرطوب رشد می‌کند.

زیستگاه و بوم‌شناسی

درخت Durio dulcis در خاک‌های عمیق، خوب زهکشی‌شده و غنی از مواد آلی رشد بهینه دارد. گل‌های معطر آن شب‌گردان گرده‌افشان مانند خفاش‌ها را جذب می‌کند که برای تشکیل میوه ضروری‌اند. تاج بلند و سایه‌انداز این درخت در پویایی لایهٔ تاج‌بوم جنگل‌های بورنئو نقش دارد.

تاریخچه و اهمیت علمی

Durio dulcis در سدهٔ نوزدهم توسط گیاه‌شناسان استعماری اروپایی توصیف شد، اما همواره گونه‌ای محلی و کم‌کشت باقی ماند. کمیابی میوه و محدود بودن آن به جنگل‌های اولیه، این گونه را به شاخصی برای سلامت اکوسیستم‌های بومی تبدیل کرده است و در پژوهش‌های تنوع ژنتیکی دوریان‌ها اهمیت ویژه دارد.

خصوصیات - معرفی

ساقه و تنه

Durio dulcis درختی همیشه‌سبز و بلند است که ارتفاع آن به حدود ۳۰–۴۰ متر می‌رسد. تنه راست و استوانه‌ای با پوستی قهوه‌ای تیره تا خاکستری دارد که ترک‌خورده و نسبتاً زبر است. شاخه‌ها افقی تا کمی آویزان بوده و تاجی متراکم و نسبتاً گرد تشکیل می‌دهند.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، متناوب و چرمی هستند. شکل آن‌ها بیضوی تا سرنیزه‌ای با طول حدود ۱۰–۱۸ سانتی‌متر و عرض ۳–۶ سانتی‌متر است. سطح رویی برگ سبز تیره و براق و سطح زیرین به رنگ قهوه‌ای مایل به طلایی و اغلب پوشیده از کرک‌های ریز است. کناره برگ‌ها صاف و نوک برگ‌ها کمی تیز و باریک است.

گل‌ها

گل‌ها در خوشه‌های آویزان روی شاخه‌های ضخیم یا حتی روی تنه ظاهر می‌شوند (کائولیفلوری). هر گل نسبتاً درشت با قطری حدود ۴–۶ سانتی‌متر است. رنگ گل‌ها سفید مایل به کرم تا زرد کم‌رنگ بوده و کاسبرگ‌ها ضخیم و گوشت‌دار هستند. تعداد پرچم‌ها زیاد و متراکم است و گرده فراوان تولید می‌شود.

میوه و بذر

میوه کروی تا بیضوی، نسبتاً کوچک‌تر از برخی گونه‌های دیگر دوریان و با خارهای کوتاه اما متراکم پوشیده شده است. رنگ پوست میوه در رسیدگی کامل قهوه‌ای مایل به قرمز است. بذرها بیضوی و قهوه‌ای، درون آریل گوشتی و معطر قرار دارند.

شرایط نگهداری دوريان

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز 22 تا 35 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک عميق، غني و مرطوب با زهکشي مناسب

دمـا و رطوبت مناسب برای Durio dulcis

Durio dulcis بومی جنگل‌های بارانی گرمسیری بورنئو است و به دمای ثابت و گرم نیاز دارد. دمای ایده‌آل بین 24 تا 32 درجه سانتی‌گراد است و این گیاه به سرما و یخبندان بسیار حساس است. رطوبت نسبی باید بالا و معمولاً بیش از 70٪ باشد تا برگ‌ها و جوانه‌ها دچار خشکیدگی نشوند. بادهای خشک و شدید می‌توانند به سرعت باعث تنش آبی شوند.

نور و شدت تابش

Durio dulcis در مراحل اولیه رشد، نیم‌سایه را ترجیح می‌دهد اما در سنین بالاتر به نور کامل و فیلترشده نیاز دارد. تابش مستقیم و شدید خورشید در خاک‌های خشک می‌تواند به سوختگی برگ‌ها منجر شود. بهترین وضعیت، نور زیاد همراه با رطوبت محیطی بالا و تهویه ملایم هوا است.

خاک، آبیاری و زهکشی

این گیاه در خاک‌های عمیق، لومی یا لومی‌رسی با مواد آلی فراوان بهترین رشد را دارد. زهکشی خوب ضروری است، زیرا Durio dulcis نسبت به ماندآبی و غرقابی شدن ریشه‌ها حساس است. pH مناسب کمی اسیدی تا خنثی (۵٫۵ تا ۶٫۸) است. آبیاری باید منظم، با حجم متوسط و بدون نوسان‌های شدید بین خشکی کامل و اشباع کامل انجام شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی میوه و گوشت دوریان شیرین (Durio dulcis)

گوشت میوه دوریان شیرین در طب سنتی جنوب‌شرق آسیا به‌عنوان مقوی عمومی و افزایش‌دهنده انرژی مصرف می‌شود. از آن برای تقویت اشتها، بهبود ضعف پس از بیماری و کمک به بازیابی وزن استفاده می‌کنند. برخی درمانگران محلی از گوشت میوه به‌صورت ضماد برای کاهش دردهای عضلانی ملایم استفاده می‌کنند، هرچند شواهد علمی محدود است.

پوست، خارها و صمغ در کاربردهای دارویی و صنعتی

پوست ضخیم و الیافی میوه پس از خشک‌کردن، در برخی مناطق به‌عنوان سوخت و تولید زغال گیاهی سنتی استفاده می‌شود. خاکستر حاصل از سوزاندن پوست، در داروسازی سنتی به‌عنوان جزء قلیایی ملایم برای تهیه خمیرهای ضدعفونی‌کننده به‌کار می‌رود. صمغ ترشح‌شده از تنه درخت، گاه برای بهبود زخم‌های سطحی و بریدگی‌های کوچک در طب بومی استفاده می‌شود.

مصارف چوب و سایر بخش‌های گیاه

چوب Durio dulcis نیمه‌سخت است و در صنایع محلی برای تهیه الوار سبک، جعبه‌ها و قطعات موقت ساختمانی استفاده می‌شود. برگ‌های جوان در برخی نواحی به‌صورت جوشانده برای کاهش خارش‌های پوستی خفیف کاربرد دارند، اما استفاده دارویی آن‌ها نیازمند بررسی علمی و ایمنی بیشتر است.

مقابله به آفات دوريان

آفات مهم Durio dulcis و نشانه‌ها

در دوریان، آفات مکنده مانند شته‌ها و شپشک‌های آردآلود با تغذیه از شیره گیاهی موجب ضعف عمومی، بدشکلی برگ‌ها و ترشح عسلک و رشد کپک دوده‌ای می‌شوند. همچنین برخی لاروهای برگ‌خوار و آفات سوراخ‌کننده میوه می‌توانند سبب لکه‌دار شدن، ریزش میوه و کاهش کیفیت شوند. پایش منظم تاج درخت، زیرِ برگ‌ها و خوشه‌های گل/میوه برای تشخیص زودهنگام ضروری است.

امراض رایج و علائم کلیدی

پوسیدگی ریشه و طوقه (اغلب با مشارکت عوامل قارچی-اومیستی مانند فیتوفتورا) با زردی تدریجی، پژمردگی، کم‌برگی و تیره شدن ناحیه طوقه همراه است و در خاک‌های سنگین تشدید می‌شود. لکه‌برگی‌ها و شانکرها نیز می‌توانند باعث نکروز برگ و خشکیدگی سرشاخه شوند؛ هرگونه تراوش صمغ، ترک‌خوردگی پوست و خشکیدگی موضعی باید جدی گرفته شود.

روش‌های مدیریت و مقابله

بهداشت باغ شامل جمع‌آوری میوه و برگ آلوده، هرس شاخه‌های بیمار و ضدعفونی ابزار، پایه مدیریت است. برای آفات، استفاده از تله‌های چسبنده، حذف علف‌های هرز میزبان، تقویت دشمنان طبیعی و در صورت نیاز کاربرد هدفمند صابون‌های حشره‌کش/روغن‌های معدنی توصیه می‌شود. برای بیماری‌های ریشه، زهکشی مناسب، آبیاری کنترل‌شده، جلوگیری از ماندابی شدن و استفاده از بستر سالم مهم است؛ در کانون‌های شدید، استفاده از قارچ‌کش‌های ثبت‌شده و برنامه‌ریزی‌شده تحت نظر کارشناس انجام شود.

دوريان دوریا گرندی فلوروس کورا کورا درخت قهوه سودانی قرمز

گل کاکائو درخت بطری کوئینزلند دوریا گرندی فلوروس پنیرک داویدسونی