نام لاتين
Cornelian cherry
دانستنیهای علمی
ردهبندی گیاهشناسی
Cornus mas با نام رایج زغالاخته از خانواده Cornaceae و جنس Cornus است. این گونه درختچهای خزانکننده است و بهعنوان یکی از گونههای مهم جنس Cornus در جنگلهای معتدل نیمکره شمالی شناخته میشود.
منطقه بومی و پراکنش
خاستگاه اصلی زغالاخته اروپای جنوبشرقی، قفقاز، نواحی دریای سیاه و بخشهایی از آسیای غربی است. در ایران، بهطور طبیعی در جنگلهای هیرکانی، بهویژه ارتفاعات گیلان، مازندران و گلستان رشد میکند. این گونه در حاشیه جنگلها، شیبهای خنک و خاکهای نیمهاسیدی و نسبتاً مرطوب استقرار مییابد.
ویژگیهای زیستگاهی
زغالاخته به زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل سازگار است و تحمل خوبی به سایه نسبی دارد. این گیاه در رویشگاههای مختلط پهنبرگ، در کنار گونههایی مانند راش و ممرز دیده میشود و در پویایی لبه جنگلها نقش حفاظتی و تنوعزیستی دارد.
تاریخچه و استفاده سنتی
استفاده از میوه زغالاخته در متون کهن یونانی و رومی ثبت شده است. در ایران نیز سابقه بهرهبرداری غذایی و دارویی چندصدساله دارد و بهعنوان منبع مهم ویتامینها و ترکیبات آنتیاکسیدانی شناخته میشود.
![زغال اخته]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی گرم و مرطوب
خاک مورد نياز
خاک های سبک با بافت شنی رسی
|
زغال اخته گیاهی است با نام علمی Cornus mas که به خانواده Cornaceae تعلق دارد. این گیاه شکل درختچه ای داشته و به فرم های خزاندار و همیشه سبز موجود است. برگ های این گیاه بیضی شکل بوده و حاوی دمبرگ های کوتاه (5 تا 10 میلیمتر) می باشد که به صورت متناوب روی شاخه ها قرار گرفته اند. گل های زغال اخته در اوایل بهار قبل از ظهور برگ ها بر روی گل آذین چتری پدیدار می شوند. همچنین در قاعده گل آذین گوشوارک وجود دارد. در هر گل معمولاً 4 گلبرگ زرد رنگ، 4 کاسبرگ، 4 پرچم و یک مادگی دو برچه ای وجود دارد. مدت گلدهی در این گیاه 10 تا 14 روز بوده و در هر گل آذین به طور متوسط 12 تا 25 گل بوجود می آید. گرده افشانی گل ها توسط حشرات انجام می شود زیرا گل ها قادر به تولید شهد هستند. جوانه های بارور زغال اخته به صورت جانبی روی شاخه یکساله تشکیل می شود. شاخه های یکساله به رنگ زرد مایل به سبز بوده و پوست تنه گیاه به رنگ قهوه ای می باشد. در اواخر فصل رشد رنگ قرمز مایل به ارغوانی در برگ ها پدیدار می شود. گل انگیزی در زغال اخته در اواخر پاییز صورت می گیرد. میوه این گیاه بسته به نوع رقم می تواند زودرس یا دیررس باشد. میوه ها معمولاً به رنگ قرمز تیره بوده و بیضی شکل هستند. میوه در این گیاه از نوع شفت محسوب می شود و منحنی رشد آن از نوع سیگموئید مضاعف می باشد. ریشه در زغال اخته سطحی است.
![Cornelian cherry]()
شرایط محیط رشد
زغال اخته در اصل بومی مناطق گرم و مرطوب بوده و در طی فصل رشد خود به رطوبت زیاد نیازمند می باشد. این گیاه می تواند در دوره رکود و استراحت تا دمای منفی 15 درجه را تحمل نماید ولی به سرمای دیررس بهاره حساسیت زیادی دارد. علت این امر نیز ظهور گل های این گیاه در اوایل بهار است. از آنجا که گرده افشانی این گیاه توسط زنبور عسل انجام می شود، عواملی مانند بارندگی و وجود هوای ابری محدودکننده بوده و با کاهش فعالیت زنبورها میزان گرده افشانی را نیز کاهش می دهند. ریزش میوه ها در زغال اخته می تواند تحت تأثیر عواملی مانند کمبود آب و خشکی، کمبود عناصر و مواد غذایی و وجود بادهای گرم و خشک انجام شود. خاک های سبک با بافت شنی رسی برای کشت زغال اخته مناسب است. این گیاه به زهکش ضعیف خاک و وجود شرایط غرقابی حساسیت زیادی دارد. شوری و خشکی نیز از عوامل محدودکننده کشت این گیاه هستند زیرا زغال اخته به وجود چنین شرایطی نیز حساس می باشد.
![Cornus mas]()
مقابله به آفات زغال اخته
آفات رایج زغالاخته (Cornus mas) و کنترل آنها
شتهها با مکیدن شیره گیاهی موجب پیچیدگی برگ و ترشح عسلک میشوند؛ هرس شاخههای آلوده، شستوشوی برگها با آب، و استفاده هدفمند از صابون حشرهکش یا روغن ولک در ابتدای آلودگی مؤثر است. برخی لاروها و برگخوارها نیز باعث سوراخخوردگی و کاهش سطح فتوسنتز میشوند؛ جمعآوری دستی، تلههای نوری در باغهای کوچک، و در صورت لزوم کاربرد فرآوردههای Bt برای لاروها توصیه میشود. شپشکها روی شاخهها و دمبرگها مستقر شده و ضعف عمومی ایجاد میکنند؛ روغنپاشی زمستانه و حذف شاخههای بهشدت آلوده بهترین راه کاهش جمعیت است.
امراض قارچی و باکتریایی و راهکارها
لکهبرگی و سوختگی برگ (اغلب قارچی) با لکههای قهوهای و ریزش زودرس برگ دیده میشود؛ بهبود گردش هوا با هرس، حذف و امحای برگهای ریخته، و پرهیز از آبیاری بارانی کلیدی است. سفیدک سطحی در هوای گرم و مرطوب باعث پوشش پودری روی برگ میشود؛ مدیریت سایه، تغذیه متعادل ازت، و در صورت شدت، قارچکشهای مجاز مانند گوگرد قابل استفادهاند. پوسیدگی ریشه در خاکهای سنگین و آبیاری زیاد رخ میدهد؛ زهکشی مناسب، آبیاری بر اساس نیاز، و اجتناب از کاشت در خاکهای ماندابی مؤثرترین پیشگیری است.
اصول مدیریت تلفیقی (IPM)
پایش هفتگی، بهداشت باغ، و استفاده حداقلی و دقیق از سموم باعث کاهش خسارت و حفظ دشمنان طبیعی میشود. انتخاب نهال سالم، ضدعفونی ابزار هرس، و حذف سریع شاخههای بیمار، پایه کنترل پایدار آفات و بیماریها در زغالاخته است.
![زغال اخته]()
نحوه تکثیر زغال اخته
اگرچه زغال اخته را می توان با روش های خوابانیدن شاخه و یا پیوند نیز تکثیر نمود ولی این روش ها چندان متداول نیستند. بذر آن نیز به دلیل تفرق صفات و ایجاد گیاهانی که شبیه پایه مادری نیستند، استفاده نمی شود. برای ازدیاد از طریق قلمه باید در اواخر بهار قلمه های چوب نرم دارای برگ تهیه شده و با تیمار با مواد ریشه زا و استفاده از سیستم مه پاش ریشه دار شوند. اما متداول ترین روش تکثیر این گیاه جداسازی و کشت پاجوش ها می باشد. برای این هدف در دوره استراحت گیاه، پاجوش ها از پایه مادری جدا می شوند.
هسته زغالاخته در برخی کاربردهای فرآوری میوه بهعنوان محصول جانبی مطرح است و میتواند برای استخراج روغن یا ترکیبات لیپیدی بهکار رود. روغن هسته در صنایع آرایشی-بهداشتی بهعنوان نرمکننده و حامل (Carrier) در برخی فرمولها استفاده میشود.
چوب این گیاه به دلیل سختی و چگالی بالا در ساخت ابزارهای کوچک و قطعات مقاوم کاربرد دارد. همچنین رنگدانههای میوه در برخی محصولات بهعنوان رنگ طبیعی مورد توجه صنایع قرار میگیرند.
میوه زغال اخته نافرازگرا یا غیرکلیماتریک بوده و در اردیبهشت ماه تشکیل می شوند. بعد از گذشت 3 تا 4 سال از کشت، تولید محصول در زغال اخته آغاز می گردد. زمان برداشت محصول در ارقام زودرس و دیررس متفاوت می باشد. برداشت در ارقام دیررس در نیمه دوم مرداد و در ارقام زودرس در خرداد ماه صورت می گیرد. برای ارسال به بازارهای دور دست، میوه زغال اخته کمی سفت برداشت می شود. تغییر رنگ دم میوه به آبی تیره و سهولت جدا شدن میوه از شاخه جزء مهمترین شاخص های برداشت در میوه زغال اخته محسوب می شوند. میانگین عملکرد این گیاه 22 تن در هکتار گزارش شده است.