قهوه اوژنيوييدس

دانستنیهای علمی

جایگاه رده‌بندی و خانواده

Coffea eugenioides از تیره Rubiaceae و زیرقبیله Coffeinae است. این گونه در جنس Coffea قرار دارد كه شامل گونه‌های مهمی مانند C. arabica و C. canephora (روبوستا) است. این تیره با گل‌های چهارپَر و میوه‌های سته‌مانند (چری قهوه) شناخته می‌شود.

منطقه بومی و پراکنش

زیستگاه بومی Coffea eugenioides ارتفاعات استوایی شرق آفریقا است. این گیاه به‌طور بومی در اوگاندا، كنیا، رواندا، تانزانیا و بخش‌هایی از كنگو دموكراتیك یافت می‌شود. ترجیح آن جنگل‌های كوهستانی نم‌پسند با مه دائمی و خاك‌های آتشفشانی غنی است.

زیستگاه و ویژگی‌های بوم‌شناختی

این گونه در لایه زیراشكوب جنگل رشد می‌كند و به سایه نسبی، رطوبت بالا و دمای ملایم ۱۵–۲۳ درجه سانتی‌گراد وابسته است. نقش آن در زیرساخت بوم‌شناختی جنگل‌های كوهستانی، تأمین غذا برای پرندگان و پستانداران دانه‌خوار است.

تاریخچه و اهمیت علمی

Coffea eugenioides یكی از والدین اصلی قهوه عربیکا (C. arabica) است و در رویداد دورگ‌زایی با C. canephora مشاركت داشته است. این گونه در سده نوزدهم توصیف علمی شد و امروزه در ژنتیك گیاهی برای اصلاح طعم و كاهش كافئین قهوه مورد مطالعه است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و فرم رویشی Coffea eugenioides

ساقه این گونه قهوه، چوبی و راست بوده و معمولاً قامت آن نسبتاً کوتاه و بوته‌ای است. پوست ساقه به رنگ قهوه‌ای روشن تا خاکستری است و در گیاهان جوان نرم‌تر و سبز مایل به قهوه‌ای دیده می‌شود. شاخه‌ها باریک، نسبتاً انعطاف‌پذیر و به صورت متقابل از ساقه اصلی منشعب می‌شوند که به گیاه ظاهری متراکم و نسبتاً فشرده می‌دهد.

برگ‌ها

برگ‌ها ساده، چرمی و همیشه‌سبز هستند و به طور متقابل روی ساقه قرار می‌گیرند. طول برگ‌ها معمولاً کوچک‌تر از Coffea arabica بوده و اغلب در حدود چند سانتی‌متر با شکل بیضوی تا بیضوی-کشیده مشاهده می‌شوند. سطح فوقانی برگ سبز براق، صاف و کمی موج‌دار در حاشیه است، در حالی‌که سطح زیرین روشن‌تر و با رگبرگ‌های برجسته‌تر دیده می‌شود. دمبرگ‌ها کوتاه و باریک بوده و برگ‌ها در مجموع بافتی ظریف‌تر نسبت به سایر گونه‌های قهوه دارند.

گل‌ها و ساختار زایشی

گل‌ها کوچک، سفید و خوش‌عطر بوده و در خوشه‌های کوتاه در محور برگ‌ها ظاهر می‌شوند. گل‌ها لوله‌ای-ستاره‌ای با پنج لوب، شبیه دیگر گونه‌های Coffea، اما کمی ریزتر هستند. تخمک‌ها درون تخمدانی فوقانی قرار گرفته و پس از گرده‌افشانی میوه‌های کوچک شبیه گیلاس قهوه تولید می‌کنند.

شرایط نگهداری قهوه اوژنيوييدس

نور مورد نياز متوسط آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 18 تا 30 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز ترکيب سبک با زهکشي‌خوب: پيت/کوکوپيت + پرليت + کمي خاک‌برگ

دمــا و رطوبت مناسب Coffea eugenioides

گیاه Coffea eugenioides بومی مناطق استوایی شرق آفریقاست و دماهای معتدل و یکنواخت را ترجیح می‌دهد. بازه دمایی مناسب بین 18 تا 24 درجه سانتی‌گراد است و باید از دماهای زیر 12 و بالای 30 درجه پرهیز شود. نوسان شدید دما و باد سرد، رشد و گل‌دهی این گونه را به شدت کاهش می‌دهد. رطوبت نسبی ایده‌آل 60 تا 80 درصد است؛ در فضاهای خشک، استفاده از رطوبت‌ساز یا سینی سنگریزه و آب توصیه می‌شود.

نور و شدت روشنایی

این گونه به نور روشن ولی غیرمستقیم نیاز دارد. نور فیلترشده شبیه زیرسایه درختان جنگل‌های استوایی بهترین شرایط را فراهم می‌کند. تابش مستقیم آفتاب، به‌ویژه در ظهر، موجب سوختگی برگ‌ها می‌شود. در محیط‌های آپارتمانی، قرار دادن گیاه در نزدیکی پنجره شرقی یا غربی با پرده نازک مناسب است. در نور کم، رشد کند و فاصله میان گره‌های ساقه زیاد می‌شود.

خاک، آبیاری و تهویه

خاک باید سبک، غنی و با زهکش عالی باشد؛ ترکیبی از خاک برگ، پیت‌ماس و پرلیت مناسب است. pH کمی اسیدی (حدود 5.5 تا 6.5) برای جذب بهینه عناصر غذایی ضروری است. آبیاری منظم با اجازه‌دادن به خشک‌شدن نسبی سطح خاک بین دو آبیاری توصیه می‌شود؛ غرقابی‌بودن بستر باعث پوسیدگی ریشه می‌گردد. وجود تهویه ملایم هوا، بدون جریان باد شدید، به پیشگیری از بیماری‌های قارچی کمک می‌کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

کاربردهای دارویی دانه و میوه Coffea eugenioides

دانه‌های Coffea eugenioides منبع ملایم‌تری از کافئین نسبت به قهوه عربیکا هستند و در فرمولاسیون مکمل‌های انرژی‌زا با عوارض عصبی کمتر به‌کار می‌روند. عصاره دانه در فراورده‌های دارویی و گیاهی برای کاهش خستگی ذهنی، بهبود تمرکز و افزایش هوشیاری استفاده می‌شود. پلی‌فنول‌ها و اسیدهای کلروژنیک موجود در میوه و دانه، در فرآورده‌های محافظ کبد و تنظیم‌کننده قند خون به عنوان آنتی‌اکسیدان به کار می‌روند. همچنین از دانه بو‌نداده، عصاره‌هایی برای کاهش وزن و بهبود متابولیسم لیپیدها در صنایع مکمل‌های تغذیه‌ای تولید می‌شود.

کاربردهای صنعتی و آرایشی–بهداشتی

روغن استخراج‌شده از دانه Coffea eugenioides در صنایع آرایشی برای فرمولاسیون کرم‌های ضدپیری، ضدالتهاب و محافظ پوست در برابر رادیکال‌های آزاد استفاده می‌شود. این روغن به علت بافت سبک و پایداری اکسیداتیو، در ساخت لوسیون‌ها و ماسک‌های مو کاربرد دارد. پودر دانه به عنوان عامل لایه‌بردار ملایم در اسکراب‌های پوستی به کار می‌رود. تفاله و ضایعات حاصل از فرآوری دانه نیز در صنایع کشاورزی به عنوان کود آلی و بهبوددهنده خاک مصرف می‌شوند.

نحوه تکثیر قهوه اوژنيوييدس

تولید مثل Coffea eugenioides در طبیعت

گیاه Coffea eugenioides در زیستگاه‌های بومی آفریقایی خود به‌صورت درختچه همیشه‌سبز رشد می‌کند. گل‌ها کوچک، سفید و خودبارورند، اما گرده‌افشانی توسط حشرات (به‌ویژه زنبورها) بهره‌وری بذر را افزایش می‌دهد. پس از گرده‌افشانی، میوه‌های سته‌ای (چری قهوه) تشکیل می‌شوند که هر کدام معمولاً دو دانه دارند. بذرها پس از رسیدن و افتادن روی خاک، در محیط‌های نیم‌سایه، مرطوب و با خاک غنی جوانه می‌زنند. چرخه طبیعی تجدید نسل وابسته به رطوبت یکنواخت، دمای معتدل و حفاظت بذرها زیر پوشش آلی جنگل است.

روش‌های تکثیر Coffea eugenioides در خانه

رایج‌ترین روش خانگی، کاشت بذر تازه و رسیده است. ابتدا پوسته میوه و لایه‌های مخاطی کاملاً شسته، سپس بذرها در بستر سبک و استریل (ترکیب پیت‌ماس و پرلیت) و در عمق حدود ۱ سانتی‌متر کشت می‌شوند. دما ۲۰–۲۵ درجه، رطوبت بالا و نور غیرمستقیم برای جوانه‌زنی که ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد ضروری است. برای حفظ ویژگی‌های مادری، تکثیر رویشی از قلمه نیمه‌خشبی در بهار توصیه می‌شود؛ قلمه ۱۰–۱۵ سانتی‌متری با چند برگ، در بستر مرطوب و با استفاده از هورمون ریشه‌زایی بهتر ریشه می‌دهد. تهویه مناسب، پرهیز از آبیاری سنگین و تأمین نور ملایم برای جلوگیری از پوسیدگی ریشه و موفقیت تکثیر حیاتی است.

قهوه لیبریا قهوه بنگال قهوه قهوه چاریریانا

گالیوم یا شیرپنیر معطر مَنگوستین زرد درخت گل سوزنی مارمِلادا