نام علمي
Tanacetum balsamita
دانستنیهای علمی
ردهبندی و نامهای علمی
Tanacetum balsamita L. از خانواده Asteraceae و جنس Tanacetum است. این گیاه در گذشته در جنس Chrysanthemum قرار میگرفت و در منابع کهن با نامهای Costus hortorum، Balsamita major و در فارسی «شاهاسپرُم»، «بادرنجبویه کوهی» یا «نعناع شاهی» ذکر شده است. نام انگلیسی آن معمولاً Costmary یا Alecost است و به دلیل بوی معطر برگها در گروه گیاهان معطر دارویی قرار میگیرد.
منطقه بومی و پراکنش جغرافیایی
خاستگاه اصلی Tanacetum balsamita نواحی معتدل اروپای جنوبشرقی، قفقاز و غرب آسیا گزارش شده است. این گونه بهمرور همراه با کشتهای باغی و دارویی به اروپای مرکزی، بریتانیا و سپس به آمریکای شمالی معرفی شد. امروزه در بسیاری از باغهای دارویی و گیاهان معطر بهصورت گیاه زینتی ـ دارویی کشت میشود و در برخی مناطق به حالت نیمهوحشی در حاشیه مزارع و باغها مشاهده میگردد.
زیستگاه و ویژگیهای بومشناختی
شاهاسپرم گیاهی علفی چندساله است که در خاکهای نسبتاً سبک، آفتابدوست و اقلیمهای معتدل بهترین رشد را دارد. در زیستگاههای طبیعی اغلب در حاشیه زمینهای زراعی، باغهای روستایی، کناره راهها و شیبهای ملایم روی خاکهای نسبتاً قلیایی دیده میشود. مقاومت به سرما در آن زیاد است و ریزومهای زیرزمینی سبب پایداری جمعیت و گسترش تودههای یکنواخت میشوند.
تاریخچه و کاربردهای سنتی
منابع گیاهشناسی و داروسازی قرون وسطی اروپایی از Tanacetum balsamita بهعنوان گیاهی معطر برای عطرآگینکردن آبجو، شراب و متون مذهبی یاد کردهاند. برگهای خشک آن در کلیساها بین صفحات کتابهای مقدس قرار میگرفت تا هم بو را مطبوع کند و هم بهعنوان نشانهگذار استفاده شود. در طب سنتی اروپا و غرب آسیا، این گیاه بهعنوان گیاه هضمی، بادشکن و معطره قلبی شهرت داشته و در باغهای دارویی صومعهها کشت میشده است. امروزه نیز بهدلیل عطر خاص و ترکیبات اسانسی، در پژوهشهای فارماکولوژیک و شیمیگیاهی مورد توجه قرار دارد.
![شاه اسپرم]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
آب و هوای مدیترانه ای
خاک مورد نياز
خاک های خشک تا مرطوب با پی اچ 5 تا 7.6
|
گیاه "شاه اسپرم" گیاهی علفی، پایا و دارای ساقه ای راست با شیاره های طولی مشخص که بر اثر پدیده آمدن جوانه ها بر روی ریزوم خزنده گیاه، پیوسته پایه های متعددی از آن در محل رویش به وجود می آید. ارتفاع آن 50 تا 150 سانتیمتر است و از کلیه اندام های هوایی گیاه نیز بویی شبیه بوی نعناع به طور محسوس استشمام می شود.
کاپیتول های گیاه کوچک و فراوان و به رنگ زرد و مجتمع و به صورت دیهیم مرکب در انشعابات ساقه به وجود می آید. در کاپیتول های آن منحصراً گل های لوله ای زرد رنگ مشاهده می شود ولی نمونه های متعلق به کشورهای آسیایی، گل های زبانه ای کوچک نیز در حاشیه کاپیتول ها دارند.
از دیگر ویژگی های این گیاه این است که برگ های ساده، دندانه دار و پوشیده از تارهای خوابیده در کناره هر دو سطح پهنک برگ دارد. کلیه قسمت های اندام هوایی گیاه پوشیده از تارهای ظریف به صورت پراکنده است و به همین دلیل نیز به رنگ سبز روشن جلوه می کند.
![balsam herb]()
شرایط محیط رشد
این گیاه بسیار آسان رشد بوده و مکان های آفتابی و گرم را ترجیح می دهد. در خاک های خشک می تواند رشد کند اما در خاک های مرطوب نیز رشد مطلوبتری خواهد داشت. پی اچ مناسب خاک برای آن حدود 5 تا 7.6 است. در مکان های سایه، گیاه برگ های زیادی تولید می کند اما نمی تواند گل تولید کند بنابراین برای تولید گل و میوه به مکان های آفتابی نیاز دارد.
![Tanacetum balsamita]()
نحوه تکثیر شاه اسپرم
یکی از روش های تکثیر این گیاه، کشت بذرهای آن می باشد. بهترین زمان کشت بذرها، اوایل بهار در شاسی سرد می باشد. یکی دیگر از روش های ازدیاد آن، تقسیم بوته ها در بهار یا پاییز است.
این گیاه مقوی معده، نیرو دهنده، مدر، ضد تشنج، ضد کرم، صفرابر، قاعده آور، ضد هیستری و معالج بیماری های عصبی است.
در استعمال خارجی اثر التیام دهنده دارد.
برگ های آن برای طعم دادن سوپ مورد استفاده قرار می گیرد و همچنین می تواند به صورت خرد شده در در سالاد بکار و از برگ های خشک آن چای خوش طعمی بدست می آید.
برگ های آن دارای اثرات ضدعفونی کننده، قابض، هضم کننده و ملین می باشد و جهت درمان داخلی به منظور تسکین و درمان زخم مثانه و کبد استفاده می شود.
قسمت های مختلف گیاه دارای ماده تلخ، نوعی ماده چرب و اسانس است. ریشه این گیاه حالت گوشتخواری دارد. به طوری که اگر قطعه کوچکی گوشت و حتی ذرات استخوان جانوری در بین انشعابات ریشه قرار گیرد، پس از مدتی هضم می گردد.