۱۳۹۴ هجدهم اسفند

ترب

Raphanus sativus longipinnatus Daikon که به فارسی ترب نامیده میشود، گیاهی از خانواده شب بوها یا چلیپائیان، بومی شرق یا جنوب شرقی آسیا می باشد. نیاز های این گیاه عبارتند از نور: متوسط رطوبت: کمی مرطوب دمای محیط: آب و هوای معتدل و مرطوب خاک: خاک های سبک و پوک همراه با مواد آلی

دانستنیهای علمی

نام علمي

Raphanus sativus longipinnatus

نام لاتين

Daikon

خانواده (تيره)

Brassicaceae

رده‌بندی و جایگاه گیاهشناسی

Raphanus sativus var. longipinnatus (ترب/دایکون) یک زیرگونه یا واریته کشت‌شده از گونهٔ Raphanus sativus و متعلق به خانوادهٔ Brassicaceae (شب‌بویان/کلمیان) است. این خانواده با گل‌های چهارگلبرگی و تولید ترکیبات گوگردی شناخته می‌شود. جنس Raphanus درون تیرهٔ Brassiceae قرار می‌گیرد و از نظر خویشاوندی به کلم‌ها و شلغم نزدیک است.

منطقه بومی، پراکنش و زیستگاه

خاستگاه دقیق ترب‌های کشت‌شده پیچیده است، زیرا اغلب از آمیختگی و گزینش طولانی‌مدت میان جمعیت‌های وحشی و زراعی پدید آمده‌اند. با این حال، گونهٔ R. sativus به‌طور گسترده با نواحی مدیترانه‌ای و جنوب‌غرب آسیا پیوند داده می‌شود و فرم‌های بلندریشه مانند longipinnatus عمدتاً در شرق آسیا گسترش تاریخی یافته‌اند. زیستگاه‌های مناسب آن شامل اقلیم‌های معتدل تا نیمه‌معتدل، خاک‌های سبک، عمیق و زهکشی‌شده و شرایطی است که امکان رشد ریشهٔ انباری کشیده را فراهم کند.

ویژگی‌های علمی شاخص

اندام اقتصادی اصلی، ریشهٔ انباری حاصل از تورم هیپوکوتیل و بخش بالایی ریشه است. مانند بسیاری از شب‌بویان، بافت‌ها حاوی گلوکوزینولات‌ها هستند که پس از آسیب‌دیدگی با فعالیت آنزیمی به ترکیبات تند و معطر تبدیل می‌شوند؛ این سازوکار یک دفاع شیمیایی علیه گیاه‌خواران و عوامل بیماری‌زا است.

تاریخچه اهلی‌سازی و کشت

کشت ترب از دیرباز در اوراسیا رواج داشته و سپس به دیگر مناطق جهان منتقل شده است. فرم‌های دایکون با گزینش انسانی برای ریشهٔ بلند، بافت ترد و رشد سریع توسعه یافته‌اند و در سامانه‌های زراعی پاییزه و زمستانه، به‌عنوان سبزی خوراکی و نیز گیاه پوششی/اصلاحی خاک کاربرد داشته‌اند.

خصوصیات - معرفی

"ترب" یک گیاه قدیمی بوده که اصل آن خاور نزدیک است. طول دوره رویش ترب در انواع آن فرق دارد. در ترب های زودرس حدود 50 روز، انواع تابستانه (متوسط رس) حدود 70 روز و در انواع دیررس (پاییزه و زمستانه) تا 120 روز است.

ترب از خانواده چلیپاییان (Brassicaceae) است و نام علمی آن از دو کلمه یونانی Rhaphanus به معنی سریع الرشد و sativus به معنی ریشه مشتق شده است. بنابراین از نام علمی آنها می توان پی به گیاهانی برد که ریشه آنها در زمان کوتاهی رشد می کند. ترب از تلاقی گونه های خودرو و گونه R. maritimus با ریشه ضخیم به دست آمده است. تربچه از ترب به دست آمده است.

از نظر گیاهشناسی قسمت ضخیم خوراکی ریشه در ترب از دو قسمت ریشه و هیپوکوتیل و در بعضی انواع نیز از سه قسمت ریشه، هیپوکوتیل و ساقه اصلی تشکیل شده است. ترب از لحاظ مصرف گیاهی است یکساله ولی برای تهیه بذر جزو گیاهان دوساله محسوب می شود. طول ریشه این گیاهان به بیش از 40 سانتیمتر نیز می رسد و شکل آن نسبت به انواع گرد، مخروطی، کشیده و یا استوانه ای متفاوت است.

ترب و تربچه جزو گیاهان روزبلندند و برای گل دادن نیاز به روزهای بلند تابستان دارند. این گیاهان در گرما نیز گل و بذر تولید می کنند. گل ها دارای 4 کاسبرگ، 4 گلبرگ، 6 پرچم و 2 مادگی هستند که به رنگ های سفید و یا بنفش ظاهر می شوند. میوه این گیاهان از نواع غلافدار است و طول آن در بعضی از انواع تا 25 سانتیمتر نیز می رسد. برگ های این گیاهان در ابتدا صاف است ولی در مراحل بعدی پرزدار می شود.

شرایط نگهداری ترب

نور مورد نياز

متوسط

آبياري و رطوبت

کمی مرطوب

دماي مورد نياز

آب و هوای معتدل و مرطوب

خاک مورد نياز

خاک های سبک و پوک همراه با مواد آلی

آب و هوی خشک، خشکی خاک، کمبود مواد غذایی و تابش زیاد آفتاب نیز برای این گیاه مناسب نیست و باعث خشکی و پوک شدن ریشه و طعم تند آن می گردد. در بعضی اوقات این شرایط نامناسب باعث می شوند که ترب قبل از موعد به گل و بذر بنشیند. اختلاف دمای شب و روز در مدت پرورش این گیاه نباید از 7 درجه سانتیگراد بیشتر باشد.

مرحله زایشی با بهارش انجام می گیرد و با روزهای بلند شدت می یابد. بهارش در دمای بین صفر تا 18 درجه سانتیگراد بوجود می آید ولی بیشترین تأثیر در دمای 5 تا 9 درجه سانتیگراد است. به نظر Tashima زمان مؤثر بهارش در ابتدای جوانه زنی است، در صورتی که Krug و Liebig طی آزمایشی ثابت کردند که حساسیت این گیاه به بهارش از ابتدای جوانه زنی تا 3 هفته بعد از آن یکسان است و هیچگونه تأثیری بر روی گلدهی این گیاه ندارد. پس از بهارش گلدهی گیاه طی روزهای طولانی شدت می یابد. گرمای زیاد باعث از بین بردن بهارش می شود.

این گیاه را می توان در هر خاک کودی کشت نمود ولی خاک های سبک و پوک همراه با مواد آلی برای آن مناسب است. در زمین های خیلی شنی، گیاه خشبی شده و طعم تندی می گیرد و در زمین های خیلی رسی نیز ریشه گیاه شکل اصلی خود را حفظ نمی کند و دارای انشعابات ریشه ای می گردد. بنابراین کشت ترب در زمین هایی که دارای مواد غذایی و آب کافی است توصیه می شود.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

ارزش غذایی:

ارزش غذایی این گیاه به علت حد متوسط املاح معدنی و ویتامین ها در آن از نظر فیزیولوژیکی دارای اهمیت چندانی نیست ولی از آنجایی که در آسیای شرقی این گیاه را به صورت پخته و کنسرو شده مصرف می کنند، اهمیت آن از نظر منبع ویتامین ث در زمستان بسیار است. اهمیت غذایی ترب در خواص مختلف طبی و مواد معطر آن است. از زمان های قدیم مصرف ترب برای بیمارانی که به بیماری های جگر، طحال و برونشیت مبتلا هستند، توصیه می شود. ترب مدر بوده و به همین سبب برای بیماری های کلیوی نیز مناسب است. این گیاه در درمان بیماری های قلبی، روماتیسم و یرقان نیز مؤثر است. ویتامین های ث و ب2 و مواد معدنی کافی در ترب وجود دارد. روغن های آلی اتری (تیوسیانات) باعث طعم تند این گیاه می شود.

هر 100 گرم از ریشه این گیاه حاوی 93.5 گرم آب، 1.1 گرم پروتئین، 0.2 گرم چربی، 1.9 گرم کربوهیدرات، 1.2 گرم مواد سلولزی، 0.4 میلیگرم ویتامین ب6، 0.3 میلیگرم ویتامین ب2، 0.03 میلیگرم ویتامین ب1، 25 میلیگرم ویتامین ث، 0.006 میلیگرم ویتامین آ، 320 میلیگرم پتاسیم، 15 میلیگرم منیزیم، 0.8 میلیگرم آهن، 30 میلیگرم فسفر و 35 میلیگرم کلسیم است.

مقابله به آفات ترب

آفات مهم ترب (Raphanus sativus longipinnatus)

از آفات رایج ترب می‌توان به شته‌ها (Aphids)، مگس ریشه کلم (Delia radicum)، کک‌های برگ‌خوار چلیپایی (Flea beetles) و کرم‌های طوقه‌بُر اشاره کرد. شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ و انتقال ویروس‌ها می‌شوند و کک‌های برگ‌خوار سوراخ‌های ریز متعدد روی برگ ایجاد کرده و رشد گیاهچه‌ها را کند می‌کنند. لارو مگس ریشه با تغذیه از ریشه و غده، پوسیدگی و بدشکلی ایجاد می‌کند.

روش‌های کنترل و پیشگیری آفات

مدیریت تلفیقی آفات (IPM) مؤثرترین رویکرد است: استفاده از توری ضدحشره در ابتدای فصل، حذف علف‌های هرز میزبان، تناوب زراعی ۲–۳ ساله با گیاهان غیرچلیپایی، و آبیاری یکنواخت برای کاهش تنش. برای شته‌ها از صابون حشره‌کش یا روغن‌های معدنی و برای کک‌های برگ‌خوار از پوشش ردیفی و تله‌های چسبنده استفاده می‌شود. در مناطق آلوده به مگس ریشه، استفاده از تله، خاک‌دهی سبک و جمع‌آوری بقایا کمک‌کننده است.

بیماری‌های شایع و راهکار مقابله

بیماری‌ها شامل سفیدک کرکی (Peronospora), سفیدک پودری، پوسیدگی‌های ریشه (Pythium/Rhizoctonia) و بیماری ریشه چماقی (Plasmodiophora brassicae) هستند. ریشه چماقی با ایجاد تورم‌های نامنظم روی ریشه باعث کاهش شدید عملکرد می‌شود. پیشگیری با بذر سالم، زهکشی مناسب، پرهیز از آبیاری غرقابی، ضدعفونی ابزار، و تناوب طولانی‌مدت انجام می‌شود؛ در خاک‌های مستعد ریشه چماقی، آهک‌دهی برای افزایش pH و کاشت ارقام متحمل توصیه می‌گردد.

نحوه تکثیر ترب

بذر ترب را معمولاً در زمین اصلی می کارند. انواع زودرس ترب در اوایل فروردین و انواع متوسط رس و دیررس در تیر و مردادماه کشت می شود. عمق کاشت حدود 3 سانتیمتر و مقدار بذر در کشت های مکانیزه حدود 15 تا 25 کیلوگرم در هکتار است. فواصل کاشت برای انواع مختلف ترب متفاوت است. فواصل کاشت برای انواع زودرس 20 در 15 تا 20، انواع متوسط رس 25 در 15 و برای انواع زمستانه 30 در 15 تا 20 سانتیمتر است.