گوآرانا

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و خانواده گیاه‌شناسی

گوآرانا با نام علمی Paullinia cupana گونه‌ای از تیرهٔ Sapindaceae (سپندیان) است؛ همان تیره‌ای که شامل افنان‌درخت، افراهای گرمسیری و لیچی نیز می‌شود.

این گونه در جنس Paullinia قرار دارد که بیش از ۲۰۰ گونه بالاروندهٔ همیشه‌سبز را در جنگل‌های بارانی قارهٔ آمریکا در بر می‌گیرد.

منطقه بومی و گسترش جغرافیایی

زادگاه اصلی گوآرانا، جنگل‌های بارانی آمازون در برزیل است؛ به‌ویژه ایالت‌های آمازوناس و باهیا. این گیاه در حاشیه رودخانه‌ها و نواحی مرطوب نیمه‌سایه رشد می‌کند و با اقلیم گرم و بسیار مرطوب سازگار است.

با افزایش تقاضا، گوآرانا در برخی نواحی دیگر آمریکای جنوبی نیز به صورت کشت تجاری پرورش داده می‌شود، اما تنوع ژنتیکی بالاتر همچنان در جمعیت‌های بومی آمازون یافت می‌شود.

زیستگاه و ویژگی‌های بوم‌شناختی

گوآرانا یک درختچهٔ بالاروندهٔ همیشه‌سبز است که می‌تواند روی درختان دیگر بالا رود. این گیاه در خاک‌های اسیدی، غنی از مواد آلی و با زهکشی مناسب بهترین رشد را دارد. میوه‌ها کپسول‌هایی سرخ‌رنگ هستند که با باز شدن، دانه‌های سیاه براق با پوشش سفید نمایی شبیه «چشم» ایجاد می‌کنند.

تاریخچه و استفاده‌های سنتی

کاربرد گوآرانا به قرن‌ها پیش در فرهنگ بومیان آمازون، به‌ویژه قوم سَتِرِه-ماوه́ برمی‌گردد. آنان دانه‌های آن را خشک، برشته و به صورت خمیر یا پودر برای افزایش هوشیاری، کاهش خستگی و بهبود استقامت استفاده می‌کردند.

گوآرانا یکی از غنی‌ترین منابع طبیعی کافئین در جهان است و همین ویژگی موجب جلب توجه پژوهشگران تغذیه و داروسازی شده است. از اواخر قرن نوزدهم، عصاره آن در نوشیدنی‌های انرژی‌زا و فرمولاسیون‌های دارویی در برزیل و سپس در سطح بین‌المللی وارد شده است.

خصوصیات - معرفی

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز گرمسیری خاک مورد نياز غنی

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

گوآرانا به عنوان یک شیرین کننده ی طبیعی در مشروبات غیرالکلی و انرژی زا استفاده می شود. بطور کلی آمریکای جنوبی بیشترین میزان کافئین را از گوآرانا به دست می آورند. برزیل سومین کشور بزرگ جهان در استفاده از نوشیدنی های غیرالکلی است. این کشور چندین نوشیدنی غیرالکلی معروف از گوآرانا تهیه می کند. نوشیدنی های انرژی زایی که از گوآرانا تهیه می شود برای کاهش فشارهای ناشی از صدمات ایجاد شده به پا بخصوص ماهیچه چهارسر برای ورزشکاران استفاده می شود.

مقابله به آفات گوآرانا

آفات مهم گوآرانا (Paullinia cupana)

آفات اصلی گوآرانا شامل شته‌ها، تریپس‌ها، کنه‌های تارعنکبوتی و لارو پروانه‌ها هستند. این آفات با مکیدن شیره گیاهی و جویدن برگ‌ها باعث کاهش رشد، ریزش برگ و افت چشمگیر کیفیت دانه‌ها می‌شوند. شته‌ها و تریپس‌ها همچنین عامل انتقال ویروس‌ها بوده و لکه‌های زرد و بدشکلی برگ‌ها را ایجاد می‌کنند.

بیماری‌های قارچی و باکتریایی

قارچ‌هایی مانند Colletotrichum و Phytophthora موجب لکه‌برگی، پوسیدگی ریشه و شانکر ساقه در گوآرانا می‌شوند. نشانه‌ها شامل زخم‌های قهوه‌ای، پژمردگی و مرگ تدریجی شاخه‌ها است. در شرایط رطوبت بالا، پوسیدگی طوقه و ریشه تشدید شده و می‌تواند کل بوته را از بین ببرد. بیماری‌های باکتریایی نیز موجب لکه‌های آبسوخته و سوختگی لبه برگ می‌شوند.

روش‌های پیشگیری و مبارزه

مدیریت بهداشتی و پیشگیری، مؤثرترین راه کنترل آفات و امراض گوآرانا است. استفاده از نهال سالم، ضدعفونی ابزار هرس، حذف و سوزاندن برگ‌ها و شاخه‌های آلوده ضروری است. تنظیم آبیاری برای جلوگیری از ماندگاری رطوبت در اطراف ریشه، به‌کارگیری تناوب زراعی و تهویه مناسب تاج پوشش، بروز بیماری‌های قارچی را کاهش می‌دهد. در صورت طغیان آفات، استفاده هدفمند از حشره‌کش‌ها و کنه‌کش‌های کم‌خطر، همراه با رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها توصیه می‌شود.

نحوه تکثیر گوآرانا

تولید مثل گوآرانا در طبیعت

گوآرانا (Paullinia cupana) یک لianaٔ همیشه‌سبز جنگل‌های آمازون است که عمدتاً از طریق بذر در طبیعت تکثیر می‌شود. گل‌های ریز و خوشه‌ای آن دگرگرده‌افشان بوده و حشرات، به‌ویژه زنبورها، گرده را بین گل‌های نر و ماده جابجا می‌کنند. پس از گرده‌افشانی، میوه‌های قرمز کپسولی تشکیل می‌شوند که با شکافتن، دانه‌های سیاه و درخشان را آشکار می‌کنند. پخش بذر عمدتاً توسط پرندگان و پستانداران میوه‌خوار انجام می‌شود که میوه را می‌خورند و دانه‌ها را در زیستگاه‌های جدید رها می‌کنند.

تکثیر گوآرانا در خانه با بذر

رایج‌ترین روش خانگی، کشت بذر تازه و سالم است. برای افزایش جوانه‌زنی، پوستهٔ بذر را کمی خراش دهید (اسکارفیکاسیون مکانیکی) و سپس ۲۴ ساعت در آب ولرم خیسانده شود. بذرها در بستر سبک و غنی از مواد آلی (مخلوط پیت‌ماس، پرلیت و خاک برگ) در عمق حدود ۱ سانتی‌متر کاشته می‌شوند. دما باید ۲۵–۳۰ درجه سانتی‌گراد و رطوبت محیط بالا باشد؛ گلدان را می‌توان با پلاستیک شفاف پوشاند. جوانه‌زنی معمولاً چند هفته تا یک ماه زمان می‌برد.

تکثیر رویشی در خانه

گوآرانا را می‌توان با قلمهٔ نیمه‌خشبی در بهار یا تابستان تکثیر کرد. قلمه‌های ۱۰–۱۵ سانتی‌متری با حداقل دو گره انتخاب شده، برگ‌های پایینی حذف و انتها در هورمون ریشه‌زا قرار می‌گیرد. سپس در محیط سبک و مرطوب کشت شده و در مکان پرنور بدون آفتاب مستقیم نگهداری می‌شود.

پولاسان لونگان افرا قندی ناترک