۱۴۰۴ ششم دی

ترشک خزنده (اکسالیس خزنده)

این گیاه با نام علمی Oxalis corniculata و نام مرسوم (Creeping Woodsorrel) که به فارسي ترشک خزنده (اکسالیس خزنده) ناميده ميشود، گياهي از خانواده Oxalidaceae بومي بومی مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان؛ منشأ اصلی آن احتمالاً جنوب‌شرق آسیا است و امروزه در بسیاری از نقاط دنیا به‌صورت طبیعی‌شده یافت می‌شود مي باشد. نياز هاي اين گياه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی مرطوب دماي محيط: 15 تا 25 خاک: خاک لومی تا شنی با زهکشی مناسب؛ سازگار با انواع خاک‌ها از فقیر تا حاصلخیز؛ pH کمی اسیدی تا خنثی حدود 5.5 تا 7.5

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و نام‌های علمی

Oxalis corniculata L. از تیره Oxalidaceae و جنس Oxalis است که یکی از متنوع‌ترین جنس‌ها در گیاهان گلدار به شمار می‌رود. این گونه در منابع گیاه‌شناسی با نام‌های مترادف مختلفی مانند Oxalis repens و Oxalis stricta var. corniculata ذکر شده است. نام فارسی آن «ترشک خزنده» یا «اکسالیس خزنده» است و نام انگلیسی رایج آن Creeping woodsorrel می‌باشد. واژه Oxalis از ریشه یونانی «oxys» به معنی «ترش» گرفته شده که به وجود اسید اگزالیک در بافت‌های گیاه اشاره دارد.

منطقه بومی و پراکنش جهانی

خاستگاه دقیق Oxalis corniculata به طور کامل روشن نیست، اما بسیاری از فلوریست‌ها آن را بومی مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری آسیا می‌دانند. امروزه این گونه به صورت تقریباً جهان‌گستر (cosmopolitan) در اغلب قاره‌ها حضور دارد و از طریق جابه‌جایی بذر با خاک گلدان، محصولات کشاورزی و ترافیک انسانی گسترش یافته است. این گیاه اکنون در اروپا، آفریقا، قاره آمریکا، استرالیا و جزایر اقیانوسی به عنوان گونه مهاجر یا علف هرز رایج شناخته می‌شود.

زیستگاه و ویژگی‌های بوم‌شناختی

ترشک خزنده عمدتاً در زیستگاه‌های دست‌خورده انسانی مانند باغ‌ها، گلدان‌ها، زمین‌های کشاورزی، چمن‌زارهای شهری و شکاف سنگفرش‌ها رشد می‌کند. تحمل بالای آن به کوبیدگی خاک، سایه نسبی و خشکی کوتاه‌مدت، از عوامل موفقیت بوم‌شناختی این گونه است. ریشه‌های سطحی و ساقه‌های خزنده (استولون‌ مانند) باعث استقرار سریع و رقابت مؤثر با گیاهان دیگر می‌شوند.

تاریخچه و اهمیت علمی

این گونه نخستین بار توسط کارل لینه در قرن هجدهم با نام کنونی توصیف شد. در قرون بعد، گیاه‌شناسان به دلیل گسترش سریع آن در باغ‌های گیاه‌شناسی و مزارع تحقیقاتی، به مطالعه راهبردهای تولیدمثلی و فیزیولوژی آن پرداختند. وجود اسید اگزالیک و اگزالات‌های کلسیم، Oxalis corniculata را به مدلی برای بررسی سازوکارهای تنظیم یون کلسیم در گیاهان تبدیل کرده است. افزون بر این، الگوهای گل‌دهی و بذرپاشی انفجاری آن در پژوهش‌های بوم‌شناسی علف‌های هرز و تهاجم زیستی اهمیت داشته است.

خصوصیات - معرفی

ساقه و ریزوم

ساقه‌های Oxalis corniculata (ترشک خزنده) نازک، ظریف و خزنده‌اند و به صورت افقی روی سطح خاک یا در میان درزها گسترده می‌شوند. رنگ ساقه‌ها معمولاً سبز مایل به قرمز یا قهوه‌ای‌ارغوانی است و در گره‌ها ریشه‌های نابجا تولید می‌کنند که به استقرار گیاه در محیط کمک می‌کند. ساقه‌ها انعطاف‌پذیر و شکننده‌اند و طول آن‌ها می‌تواند چندین ده سانتی‌متر برسد اما قطر آن‌ها بسیار کم است.

برگ‌ها

برگ‌ها شبیه شبدر و از سه برگچه قلبی شکل تشکیل شده‌اند که در انتهای یک دمبرگ باریک قرار دارند. رنگ برگ‌ها در اغلب جمعیت‌ها سبز روشن تا سبز تیره است، اما در برخی واریته‌ها به رنگ سبز-ارغوانی یا کاملاً ارغوانی دیده می‌شوند. سطح برگ‌ها نرم و اندکی کرک‌دار است و حاشیه آن‌ها صاف و بدون دندانه می‌باشد. اندازه هر برگچه معمولاً بین ۰٫۵ تا ۱٫۵ سانتی‌متر است و در نور شدید ممکن است لکه‌های ارغوانی روی آن ظاهر شود.

گل‌ها

گل‌ها کوچک، ظریف و به رنگ زرد درخشان هستند و به صورت منفرد یا چندتایی در انتهای دمگل باریک قرار می‌گیرند. هر گل دارای پنج گلبرگ معکوس‌قلوه‌ای است که به شکل ستاره‌ای منظم اطراف مرکز گل قرار می‌گیرند. قطر گل معمولاً بین ۵ تا ۸ میلیمتر است. گل‌ها در ساعات آفتابی کاملاً باز و در هوای ابری یا شب بسته می‌شوند که این رفتار به حفاظت اندام‌های زایشی کمک می‌کند.

میوه و بذر

میوه به صورت کپسول باریک و دراز، شبیه شاخک‌های کوچک (corniculate) است که پس از رسیدن، به طور ناگهانی باز شده و بذرها را پراکنه می‌کند. بذرها بسیار ریز، تخم‌مرغی شکل و قهوه‌ای‌رنگ‌اند و سطح آن‌ها دارای برجستگی‌های ریز است. اندازه کوچک بذر و سازوکار پرتابی میوه باعث گسترش وسیع گیاه در محیط می‌شود.

شرایط نگهداری ترشک خزنده (اکسالیس خزنده)

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 15 تا 25 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومی تا شنی با زهکشی مناسب؛ سازگار با انواع خاک‌ها از فقیر تا حاصلخیز؛ pH کمی اسیدی تا خنثی حدود 5.5 تا 7.5

معرفی کلی شرایط رشد ترشک خزنده (Oxalis corniculata)

ترشک خزنده گیاهی علفی و چندساله است که در بسیاری از مناطق ایران به‌صورت خودرو رشد می‌کند. این گونه به دلیل سازگاری بالا، در شرایط متنوع آب‌وهوایی توانایی رشد دارد، اما برای رشد بهینه، نیازمند تنظیم چند عامل محیطی کلیدی است.

دما و رطوبت مناسب

دمای مناسب برای رشد فعال ترشک خزنده حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است. در دماهای بالاتر از ۳۰ درجه، رشد آن کند شده و نیاز آبی افزایش می‌یابد. این گیاه رطوبت متوسط تا نسبتاً بالا را ترجیح می‌دهد، اما در خاک‌های موقتا خشک نیز زنده می‌ماند. آبیاری منظم بدون غرقاب شدن خاک، بهترین وضعیت را فراهم می‌کند.

نور و محل رویش

ترشک خزنده هم در آفتاب کامل و هم در نیم‌سایه رشد می‌کند، اما نور فیلترشده یا نیم‌سایه خنک، بهترین شرایط را برای رشد یکنواخت و برگ‌های سالم فراهم می‌سازد. در سایه شدید، ساقه‌ها نازک و بلند و تولید برگ کاهش می‌یابد. این گیاه به‌خوبی در حاشیه باغچه‌ها، چمنزارها و فضاهای بین سنگفرش‌ها گسترش می‌یابد.

خاک، زهکشی و تغذیه

این گیاه در خاک‌های مختلف از رسی تا شنی رشد می‌کند، اما خاک لومی با زهکشی خوب و ماده آلی متوسط برای آن ایده‌آل است. تجمع آب در اطراف ریشه می‌تواند موجب زردی برگ‌ها و پوسیدگی ریشه شود. pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود ۶ تا ۷) مناسب است. استفاده محدود از کودهای آلی سبک، رشد رویشی را بهبود می‌بخشد، ولی در خاک‌های حاصلخیز معمولاً نیازی به تغذیه اضافی نیست.

تهویه و مدیریت پوشش

ترشک خزنده در خاک‌های فشرده نیز می‌روید، اما تهویه مناسب خاک و شخم سطحی، توسعه ریشه و گسترش یکنواخت گیاه را تقویت می‌کند. در محیط‌های باغی، کنترل گسترش افقی آن ضروری است، زیرا به‌سرعت به‌صورت پوشش یکنواخت سطحی گسترش می‌یابد.

منابع :




ساير تصاوير :
 


 
 
 


گياهان ديگر از همين جنس :
 

اگزالیس شبدر بنفش

گياهان ديگر از همين خانواده :
 

کارامبولا یا میوه ستاره ای بیلیمبی شبدر بنفش اگزالیس

  محسن شهاب الدین