دم شیر

دانستنیهای علمی

گیاه  leonurus cardiaca ( دم شیر ) گیاهی علفی و چند ساله از خانواده نعناعیان میباشد که بومی آسیای مرکزی و جنوب شرقی اروپا است .

دم شیر ،گیاهی دارویی و معطر است که در رویشگاههی طبیعی در نواحی کوهستانی و مرتفع کشور ، مانند دماوند یافت میشود.
از این گیاه در صنایع دارویی، غذایی ، آرایشی و بهداشتی استفاده میشود.
امروزه این گیاه به دلیل خواص زیادی که دارد در سراسر دنیا یافت میشود.

نام این گیاه  leonurus  از زبان یونانی گرفته شده است و به معنی دم شیر میباشد.

این گیاه به عنوان گیاه دارویی، تاریختچه ای طولانی دارد ، ماما ها از این گیاه برای پیشگیری از عفونت های رحمی استفاده میکنند از این رو نام دیگر آن  Motherwort میباشد.

در طب گیاهی از گل و برگ این گیاه استفاده میشود .
زمانی که گیاه پر از گل میباشد ( در فصل تابستان) باید ساقه گیاه را قطع کنید و به صورت وارونه خشک کنید و سپس آن را در یک ظرف شیشه ای دور از نور و گرما ذخیره کنید.

از آنجاییکه گیاه دم شیر حالت مهاجم دارد و به سرعت تکثیر میشود در بسیاری از ایالات آمریکا به عنوان علف هرز تلقی میشود.

خصوصیات - معرفی

دم شیر ، گیاهی علفی و چندساله بوده که به طور متوسط ارتفاعی بین 60 تا 100 سانتیمتر دارد.
گاها تا 1.5متر نیز رشد میکند.
این گیاه دارای سرعت رشد بالایی است.
ساقه این گیاه مربعی شکل و ارغوانی میباشد که پوشیده از موهایی ریز است.
برگها به صورت مخالف هم قرار میگیرند و دارای حاشیه ای دندانه دار هستند .
گل ها در قسمت بالای گیاه ظاهر میشوند ، بسیار کوچک بوده ( بین 8 تا 12 میلیمتر هستند.)و دارای براکت 3 لوبی هستند .
این گل های زنگوله ای شکل به رنگ صورتی، یاسی و یا بنفش میباشند و در تیر و مرداد شکوفا میشوند.
گل های گیاه دم شیر برای زنبورها و پروانه ها جذاب بوده و گرده افشانی توسط این حشرات صورت میپذیرد.
میوه این گیاه دارای 4 حفره است و در پاییز ظاهر میشود.

شرایط نگهداری دم شیر

نور مورد نياز کم آبياري و رطوبت مرطوب دماي مورد نياز دمای بین -3 تا 16 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک شنی، ماسه ای ، کمی قلیایی و خوب زهکشی شده

شرایط نگهداری از گیاه دم شیر:

این گیاه بسیار مقاوم بوده و دارای شرایط نگهداری ساده میباشد.
خاک: خاک شنی، ماسه ای، آهکی ، خوب زهکشی شده و قلیایی برای رشد این گیاه مناسب است.
این گیاه در اکثر خاکها رشد میکند.
نور: آفتابی- نیمسایه.
دما: دمای بین -3 تا 16 درجه مناسب است.
آبیاری: به طور متوسط صورت گیرد.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

خواص گیاه دم شیر: استفاده عمده از دم شیر برای درمان ناراحتی های عصبی قلب است و گاهی اوقات نیز به عنوان دارویی برای درمان مکمل پرکاری تیروئید استفاده می شود.
دم شیر بصورت سنتی به عنوان داروی ضد تشنج ، ضد فشار پایین خون و مشکلات یائسگی مورد استفاده قرار می گرفته است.
نام عمومی انگلیسی این گیاه ( Motherwort ) دلالت بر استفاده سنتی از این گیاه برای درمان و کاهش اضطراب در طی زایمان داشته و بعنوان قابض رحم مطرح بوده است.
شکل و مقدار مصرف : چای حاصل از ۴-۲ گرم گیاه خشک برای سه بار در روز توصیه شده است. مصرف روزانه ۴/۵ گرم از این گیاه یا مقدار معادل آن از فرآورده های دیگر دم شیر مجاز دانسته شده است.
این گیاه عمدتاً به عنوان یکی از اجزای موجود در چای های دارویی قلبی عروقی مورد استفاده قرار می گیرد.
در طب سنتی مخلوطی از روغن های فرار موجود در عصاره دم شیر بصورت موضعی بروی قسمت های خاصی در اطراف قلب مورد استفاده قرار گرفته است.
مواد موثره : ترکیبات عمده موجود در دم شیر عبارت است از : آلکالوئید ها ( استاچیدرین ، لئونورین ) ، گلیکوزیدهای ایریدوئید ( مانند آجوگل ، آجوگوزید و گالیریدوزید ) ، دی ترپن های لابدان و لاکتون های دی ترپن ( مانند لئوکارلین و ماروبیاساید ) ، فلاونوئید ها ، اسیدهای فنولیک و تاننها .اثرات درمانی : گلیکوزیدهای ایریدوئید ( یا متابولیت های حاصل از آن ها در بدن ) و واکنش شکل گیری پروستاگلندین ها وارد شده و دخالت می نماید.آلکالوئید ها با گیرنده های عصبی وارد واکنش شده و فنولیک های مختلف با پروتئین ها واکنش می دهند. اینگونه مطرح شده است که دی ترپن ها و لاکتون های دی ترپن اثرات بیولوژیکی دارند زیرا این مواد از لحاظ ساختمانی شباهت هایی با کاردنولید ها دارند.
در مورد این گیاه اثرات فعال کنندگی قلب ، تقویت مجاری ادراری و اثرات Oxytocic به اثبات رسیده است.

مقابله به آفات دم شیر

آفات رایج در دم‌شیر (Leonurus cardiaca)

گیاه دم‌شیر معمولاً مقاوم است، اما شته‌ها، تریپس‌ها و مینوزها می‌توانند به برگ‌ها و ساقه‌ها آسیب بزنند. شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی سبب پیچیدگی برگ و ضعف عمومی بوته می‌شوند. تریپس‌ها لکه‌های نقره‌ای و زرد روی برگ‌ها ایجاد می‌کنند و مینوزها تونل‌های سفید درون پهنک برگ می‌سازند. بازرسی منظم گیاه و حذف برگ‌های به‌شدت آلوده نخستین گام کنترل است.

برای مبارزه، می‌توان از محلول صابون حشره‌کش، روغن ولک، یا عصاره سیر و فلفل روی اندام‌های هوایی استفاده کرد. در فضای باز، تشویق دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها به کاهش جمعیت شته‌ها کمک می‌کند.

بیماری‌ها و روش‌های پیشگیری

مهم‌ترین بیماری‌های دم‌شیر شامل پوسیدگی ریشه، سفیدک سطحی و لکه برگی قارچی است که اغلب به‌دلیل رطوبت زیاد و تهویه ضعیف رخ می‌دهند. علائم شامل زردی، پژمردگی، لکه‌های سفید پودری یا قهوه‌ای روی برگ‌هاست. آبیاری معتدل، زهکش مناسب و پرهیز از خیس کردن مداوم برگ‌ها کلید پیشگیری است.

در صورت بروز بیماری، حذف اندام‌های آلوده، ضدعفونی ابزار و در صورت لزوم استفاده از قارچ‌کش‌های کم‌خطر مانند ترکیبات مسی یا بیولوژیک توصیه می‌شود. تناوب کاشت و خودداری از کشت متراکم، فشار بیماری را کاهش می‌دهد.

نحوه تکثیر دم شیر

تکثیر این گیاه به روش کاشت بذر صورت میگیرد و بسیار ساده و سریع است.

تولید مثل در طبیعت

Leonurus cardiaca (دم‌شیر) در زیستگاه‌های باز و نیمه‌مرطوب، عمدتاً از طریق بذر تولید مثل می‌کند. گل‌ها معمولاً توسط حشرات گرده‌افشان مانند زنبورها بازدید می‌شوند و پس از گرده‌افشانی، میوه‌های خشک چهارقسمتی (ناتلت) تشکیل می‌گردد. پراکنش بذر بیشتر با ریزش نزدیک پایه و جابه‌جایی محدود توسط جریان آب یا خاک‌جابه‌جا شده انجام می‌شود و به همین دلیل، گیاه اغلب به صورت لکه‌ای و توده‌ای در یک محدوده گسترش می‌یابد. جوانه‌زنی بذر در بهار و در خاک‌های نسبتاً سبک و دارای رطوبت متوسط موفق‌تر است.

تکثیر در خانه با بذر

برای تکثیر خانگی، بذرها را در اواخر زمستان تا اوایل بهار در بستر سبک (ترکیب خاک گلدان و کمی پرلیت/شن) بکارید. بذرها را سطحی یا با پوشش بسیار نازک خاک قرار دهید و رطوبت یکنواخت حفظ کنید. نور کافی و آبیاری ملایم، کلید جلوگیری از پوسیدگی و افزایش درصد جوانه‌زنی است. پس از 2–4 برگی شدن نشاها، به گلدان بزرگ‌تر یا باغچه منتقل کنید.

تکثیر رویشی (قلمه و تقسیم بوته)

قلمه ساقه نیمه‌خشبی در اواخر بهار تا تابستان قابل انجام است؛ قلمه 10–15 سانتی‌متری را در بستر مرطوب و سبک قرار دهید تا ریشه‌دهی کند. همچنین در اوایل بهار یا پاییز می‌توان بوته‌های جاافتاده را تقسیم کرد. تقسیم بوته سریع‌ترین روش برای حفظ ویژگی‌های گیاه مادری است.

هشدار - عوارض جانبی

هشدار:استفاده از این گیاه در دوران بارداری منع شده است.

آکينوس معطر آويشن شيرازی حسن یوسف آویشن باغی