۱۴۰۴ ششم دی

سیکاس آبی آفریقایی (انسفالارتوس خاردار)

این گیاه با نام علمی Encephalartos horrid و نام مرسوم (Eastern Cape Blue Cycad) که به فارسي سیکاس آبی آفریقایی (انسفالارتوس خاردار) ناميده ميشود، گياهي از خانواده Zamiaceae بومي بومی آفریقای جنوبی، به‌ویژه استان کیپ شرقی، در دامنه‌های سنگلاخی خشک و نیمه‌خشک مي باشد. نياز هاي اين گياه عبارتند از نور: زیاد رطوبت: کمی خشک دماي محيط: 15 تا 25 خاک: خاک بسیار سبک و سنگریزه‌ای یا شنی با زهکشی عالی، فقیر تا متوسط، با pH خنثی تا کمی اسیدی (حدود 6 تا 7.5)

دانستنیهای علمی

رده‌بندی و ویژگی‌های گیاهشناسی

Encephalartos horridus عضوی از تیره Cycadaceae و راسته Cycadales است که از کهن‌ترین گروه‌های گیاهان بذر‌دار زنده روی زمین به‌شمار می‌آیند. این گونه دوپایه است؛ یعنی گل‌آذین‌های نر و ماده روی گیاهان جداگانه تشکیل می‌شوند. برگ‌ها سفت، چرمی و به شدت خاردارند و به رنگ آبی–نقره‌ای تا سبز مایل به آبی دیده می‌شوند که علت نام فارسی «سیکاس آبی آفریقایی» است. فرم رشدی آن کوتاه‌تنه با ساقه چوبی زیرزمینی یا نیمه‌نمایان است که به آهستگی رشد می‌کند و می‌تواند دهه‌ها زنده بماند.

منطقه بومی و زیستگاه طبیعی

زادگاه Encephalartos horridus، نواحی خشک و نیمه‌خشک جنوب آفریقای جنوبی به‌ویژه استان Eastern Cape است. این گیاه در دامنه‌های سنگلاخی، تپه‌های کم‌ارتفاع و خاک‌های کم‌عمق و فقیر از مواد آلی می‌روید. برگ‌های مومی و خاردار و ریشه‌های عمیق، آن را با تابش شدید آفتاب، بادهای خشک و کمبود آب سازگار کرده است. این سیکاس اغلب همراه با بوته‌های خاردار و علف‌های مقاوم به خشکی، اجتماعات گیاهی خاص ساوانه‌های نیمه‌خشک را تشکیل می‌دهد.

تاریخچه علمی و اهمیت حفاظتی

این گونه در قرن نوزدهم توسط گیاه‌شناسان اروپایی توصیف شد و نام گونه‌ای آن «horridus» به معنی «خاردار و هراس‌انگیز» به برگ‌های مسلح اشاره دارد. سیکاس‌های جنس Encephalartos فسیل‌های زنده دوران مزوزوئیک محسوب می‌شوند و مطالعه آن‌ها برای درک تکامل گیاهان بذر‌دار اهمیت ویژه‌ای دارد. به دلیل جمع‌آوری بی‌رویه برای کلکسیون‌های زینتی و تخریب زیستگاه، Encephalartos horridus در فهرست سرخ IUCN در رده گونه‌های در معرض تهدید قرار گرفته است. امروزه برنامه‌های تکثیر در باغ‌های گیاهشناسی و مقررات حفاظتی محلی برای حفظ ذخایر طبیعی این گونه اجرا می‌شود.

خصوصیات - معرفی

ریخت‌شناسی کلی

گیاه Encephalartos horridus از خانواده سیکاس‌هاست و ظاهری شبیه نخل‌های بسیار ابتدایی دارد. فرم کلی گیاه روزتی با تاجی متراکم از برگ‌های خاری و آرایه‌ای مارپیچ روی ساقه است. این گونه رشد کندی دارد و به‌طور معمول قامت آن کوتاه تا متوسط باقی می‌ماند.

ساقه و تنه

ساقه معمولاً ضخیم، استوانه‌ای و چوب‌پنبه‌ای با بافت فیبری است. در سنین جوانی بیشتر زیرزمینی یا نیمه‌نهفته بوده و با افزایش سن، به‌تدریج برآمده و قابل مشاهده می‌شود. رنگ آن خاکستری تا قهوه‌ای است و جای زخم برگ‌های قدیمی به صورت حلقه‌های برجسته روی سطح تنه باقی می‌ماند. قطر ساقه ممکن است به ده‌ها سانتی‌متر برسد، اما ارتفاع آن اغلب کمتر از قطر است و گیاه حالتی فشرده دارد.

برگ‌ها

برگ‌ها مرکب، سخت و بسیار خاردار هستند و به صورت تاجی در انتهای ساقه تجمع می‌یابند. طول هر برگ معمولاً بین ۵۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متر متغیر است و به‌شدت کمانی یا خمیده می‌شود. رنگ برگ‌ها بسته به نور و سن گیاه از آبی-نقره‌ای تا آبی-سبز تغییر می‌کند. هر برگ از ده‌ها برگچه مثلثی، ضخیم و چرمی تشکیل شده که حاشیه و نوک آن‌ها به خارهای کوتاه اما بسیار تیز منتهی می‌شود. برگچه‌ها معمولاً زاویه‌دار و کمی پیچ‌خورده‌اند و به گیاه ظاهری بسیار زره‌مانند و تدافعی می‌دهند.

اندام‌های زایشی (مخروط‌ها)

Encephalartos horridus دوپایه است و گل حقیقی تولید نمی‌کند، بلکه دارای مخروط‌های نر و ماده جداگانه است. مخروط‌ها ضخیم، استوانه‌ای تا تخم‌مرغی‌شکل و سطح آن‌ها از فلس‌های منظم پوشیده شده است. رنگ مخروط‌ها غالباً آبی-خاکستری تا سبز مایل به آبی است که با بلوغ ممکن است اندکی مایل به قهوه‌ای یا زرد شود. مخروط‌های ماده بزرگ‌تر و سنگین‌تر از مخروط‌های نر هستند و دانه‌هایی با پوشش گوشتی نارنجی تا قرمز تولید می‌کنند.

شرایط نگهداری سیکاس آبی آفریقایی (انسفالارتوس خاردار)

نور مورد نياز زیاد آبياري و رطوبت کمی خشک دماي مورد نياز 15 تا 25 درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک بسیار سبک و سنگریزه‌ای یا شنی با زهکشی عالی، فقیر تا متوسط، با pH خنثی تا کمی اسیدی (حدود 6 تا 7.5)

دمـا و اقلیم مناسب برای Encephalartos horridus

گیاه Encephalartos horridus بومی مناطق نیمه‌گرمسیری آفریقاست و به هوای گرم و نسبتاً خشک عادت دارد. دمای ایده‌آل رشد آن در طول روز بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد است و در شب کمی خنک‌تر می‌پسندد. این گیاه در کوتاه‌مدت تا حدود ۵ تا ۷ درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند، اما قرار گرفتن طولانی‌مدت در دمای نزدیک به صفر یا یخبندان می‌تواند به برگ‌ها و ریشه‌ها آسیب بزند. در مناطق سرد، نگهداری در گلخانه گرم یا فضای داخلی روشن توصیه می‌شود.

نور و شدت تابش

Encephalartos horridus به نور بسیار زیاد و آفتاب مستقیم نیاز دارد تا تاجی متراکم و برگ‌هایی آبی‌ـ‌خاکستری شکل دهد. قرار دادن گیاه در مکانی با حداقل ۵ تا ۶ ساعت نور مستقیم آفتاب در روز مناسب است. در مناطق بسیار گرم، آفتاب بعدازظهر ممکن است سبب سوختگی جزئی برگ‌های جوان شود؛ در این حالت، ایجاد سایه‌ی ملایم در ساعات اوج گرما توصیه می‌شود. کمبود نور باعث رنگ‌پریدگی برگ‌ها و رشد کند و کشیده می‌گردد.

رطوبت، آبیاری و تهویه

این سیکاس، تحمل خشکی خوبی دارد و خاک باید بین دو آبیاری تقریباً خشک شود. آبیاری زیاد و ماندگاری رطوبت در ناحیه ریشه، مهم‌ترین عامل پوسیدگی است. رطوبت نسبی متوسط (۴۰ تا ۶۰٪) همراه با جریان هوای ملایم بهترین شرایط را ایجاد می‌کند. از خیس ماندن دائمی برگ‌ها به‌خصوص در هوای خنک باید پرهیز کرد.

خاک، زهکشی و تغذیه

برای این گیاه، بستر بسیار سبک، سنگریزه‌ای و با زهکشی بالا ضروری است. ترکیبی از خاک کاکتوس یا خاک باغچه سبک همراه با شن درشت، پرلیت و قطعات پوکه معدنی یا سنگریزه مناسب است. pH کمی اسیدی تا خنثی (حدود ۶ تا ۷) برای جذب مواد غذایی مطلوب است. افزودن مقدار کمی کمپوست کاملاً پوسیده یا کود دانه‌کُند‌رهش در فصل رشد، بدون سنگین کردن بافت خاک، به سلامت طولانی‌مدت گیاه کمک می‌کند.

منابع :




ساير تصاوير :
 


 
 
 


گياهان ديگر از همين جنس :
 

سیکاس مانیکا

گياهان ديگر از همين خانواده :
 

سیکاس مانیکا سیکاس مِهیا (دیون مهیا) سیکاس مور سیکاس کوبایی

  محسن شهاب الدین