نام علمي
Vaccinium arctostaphyllus
نام لاتين
Caucasian whortleberry
دانستنیهای علمی
قره قات یا قارا قات میوه ای جنگلی است که بومی آسیای غربی و جنوب شرق اروپا است. قره قات در جنگل های منطقه ارسباران، مخصوصاً جنگل های اطراف روستای عباسآباد، نیز به وفور یافت می شود.
قره قات نباید با سیاه گیله و بلوبری اشتباه شود. آن میوه ها طعمی مایل به شیرین دارند. متأسفانه این اشتباه اسامی، بعلت نایابی نسبی قره قات و شناخته شدن بلوبری از طریق ارتباط با جهان غرب، حتی در محیط های آکادمیک شیوع پیدا کرده است. توصیفی که یک منبع سنتی تر از قره قات می کند، به واقعیت نزدیکتر است: "اسم ترکی من ((قره قاط)) است به من قراقات و قراطاط هم گفته اند، عده ای از گیاه شناسان قدیم ایران از جمله بغدادی مرا نوعی زغال اخته و عده ای دیگر نوعی زرشک می دانند.
![قره قات]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
کمی مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی مدیترانه ای
خاک مورد نياز
خاک هایی با مواد آلی فراوان
|
قره قات (قره قاط) درختچه ی کوچکی است به ارتفاع تا 60 سانتیمتر که دارای برگ هايی بيضوی و به رنگ سبز روشن است. برگ های اين گياه بادوام بوده ولی در زمستان بر روی گياه باقی نمی مانند.
گل ها که در کنار برگ ها می رويد، سفيد مايل به سبز یا مایل به قرمز است.
ميوه ی اين گياه از نوع سته است و پس از رسيدن کامل به اندازه ی نخود شده و حاوی عصاره بنفش رنگی مي باشد. ميوه ی نارس آن کمی ترش و ميوه رسيده کمی شيرين است. ميوه ها از غباری سفيد رنگ پوشيده شده اند.
قسمت مورد استفاده ی قره قاط شامل برگ، ريشه و ميوه است. البته مهم ترين مصرف دارويي، مربوط به ميوه ی آن می باشد. ميوه ها پس از رسيدن کامل اکثراً آبی مايل به سياه هستند.
قره قات در اکثر نواحی جنگلي آسياي صغير، قفقاز، سيبری، آمريکای شمالي و به خصوص اروپا يافت می شود.
![Caucasian whortleberry]()
شرایط محیط رشد
دما و نیاز سرمایی
قرهقات (Vaccinium arctostaphyllus) در اقلیمهای خنک و مرطوب عملکرد بهتری دارد و به طور کلی به تابستانهای ملایم و زمستانهای سرد نیازمند است. برای گلدهی و تشکیل میوه، گذراندن دوره سرمای زمستانی (نیاز سرمایی) اهمیت کلیدی دارد و گرمای طولانیمدت میتواند رشد و کیفیت میوه را کاهش دهد.
نور و سایه
این گیاه در نور کافی با آفتاب ملایم بهترین رشد را نشان میدهد، اما در مناطق گرمتر، نیمسایه (بهویژه در بعدازظهر) از تنش گرمایی و سوختگی برگ جلوگیری میکند. در سایهی سنگین، رشد رویشی افزایش یافته ولی گلدهی و میوهدهی کاهش مییابد.
رطوبت هوا و نیاز آبی
قرهقات رطوبت نسبی متوسط تا بالا را میپسندد و به خشکی هوا حساس است. خاک باید همواره مرطوبِ یکنواخت باشد، اما ماندابی شدن به سرعت موجب کمبود اکسیژن ریشه و افت رشد میشود. آبیاری منظم با آب کماملاح و پرهیز از تنش خشکی در زمان گلدهی و پر شدن میوه ضروری است.
خاک، بافت، زهکشی و مواد آلی
بهترین بستر، خاکهای سبک تا متوسط (لوم شنی تا لوم)، غنی از ماده آلی و با زهکشی عالی است. ریشهها سطحیاند و به خاکهای سنگین و فشرده حساسیت دارند؛ افزودن پیتماس/کمپوست اسیدی و مالچ آلی به حفظ رطوبت و بهبود ساختمان خاک کمک میکند.
اسیدیته (pH) و عناصر غذایی
این جنس به خاکهای اسیدی وابسته است و pH مناسب حدود 4.0 تا 5.5 در نظر گرفته میشود. در pH بالاتر، جذب آهن و منگنز کاهش یافته و زردی برگ (کلروز) رخ میدهد. استفاده از کودهای اسیدیکننده و پرهیز از آهک و آبهای قلیایی برای پایداری شرایط رشد توصیه میشود.
![Vaccinium arctostaphyllus]()
مقابله به آفات قره قات
آفات مهم قرهقات (Vaccinium arctostaphylos)
مهمترین آفات قرهقات شتهها، شپشکها، لارو بعضی پروانهها و نماتدهای خاکزی هستند. شته و شپشک با مکیدن شیره گیاهی موجب زردی برگ، ریزش میوه و ترشح عسلک میشوند که زمینه رشد کپک دودهای را فراهم میکند. لارو پروانهها برگها را سوراخ یا کامل میخورند و در نهایت رشد بوته کاهش مییابد. نماتدها با آسیب به ریشه باعث ضعف عمومی و کاهش عملکرد میگردند.
مبارزه تلفیقی شامل کنترل زراعی، مکانیکی و در صورت لزوم شیمیایی توصیه میشود. حذف علفهای هرز، بهبود زهکش و استفاده از نهال سالم، فشار آفات را کاهش میدهد. قطع و سوزاندن شاخههای بسیار آلوده، شستوشوی شتهها با آب پرفشار و بهکارگیری صابونهای حشرهکش کمخطر، گامهای اولیه هستند. در صورت طغیان، مصرف محدود و هدفمند حشرهکشهای انتخابی با مشورت کارشناس گیاهپزشکی انجام شود تا دشمنان طبیعی حفظ شوند.
بیماریهای قارچی و روشهای کنترل
لکهبرگیهای قارچی، سفیدک سطحی و پوسیدگی ریشه از بیماریهای شایع قرهقاتاند. رطوبت بالا و تهویه ضعیف بوتهها، شرایط مناسب برای این بیماریها ایجاد میکند. علائم شامل لکههای قهوهای روی برگ، پوشش سفید پودری و پژمردگی تدریجی است.
برای پیشگیری، رعایت فاصله کاشت مناسب، هرس ملایم جهت بهبود جریان هوا، آبیاری در اوایل روز و پرهیز از خیس کردن مداوم برگها ضروری است. جمعآوری و امحای برگ و شاخه بیمار و ضدعفونی ابزار هرس از گسترش بیماری جلوگیری میکند. در موارد شدید، استفاده دورهای از قارچکشهای مجاز و کمخطر تحت نظر کارشناس توصیه میشود.
![قره قات]()
نحوه تکثیر قره قات
تکثیر این گیاه از طریق کشت بذرهای آن صورت می گیرد.
تولیدمثل Vaccinium arctostaphyllus در طبیعت
قرهقات (Vaccinium arctostaphyllus) در زیستگاههای جنگلی و کوهستانی عمدتاً از طریق بذر و نیز گسترش رویشی تکثیر میشود. گلها با گردهافشانی حشرات، بهویژه زنبورها، بارور شده و میوههای سته تولید میکنند؛ سپس بذرها با خوردن میوه توسط پرندگان و پستانداران و دفع در نقاط جدید پراکنده میشوند. عبور بذر از دستگاه گوارش جانوران و افتادن در بستر اسیدی و مرطوب، شانس جوانهزنی را افزایش میدهد. همچنین بوته میتواند با رشد شاخههای خزنده/زیرزمینی و تشکیل پاجوش، لکههای متراکم ایجاد کند.
روشهای تکثیر در خانه
برای تکثیر خانگی، قلمهگیری و خوابانیدن شاخه از مطمئنترین روشهاست. قلمه نیمهخشبی را اواخر بهار تا تابستان از شاخه سالم گرفته، در بستر سبک و اسیدی (پیتماس/کوکوپیت با پرلیت) و رطوبت بالا ریشهدار کنید. ثبات رطوبت، نور ملایم و pH اسیدی، کلید موفقیت ریشهزایی است. در خوابانیدن، یک شاخه انعطافپذیر را خم کرده، بخشی را زیر خاک اسیدی ثابت کنید تا ریشه بدهد و سپس از بوته مادر جدا نمایید. تکثیر از بذر ممکن است، اما کندتر است و معمولاً نیاز به سرمادهی چند هفتهای دارد.
![Caucasian whortleberry]()
خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی
طعم میوه قره قات ترش است. این میوه در کشورهای اروایی برای درست کردن مرباهای نسبتاً گران قیمت مورد استفاده قرار میگیرد. علی رغم اینکه کاشت و نگهداری قره قات چندان سخت نیست، این میوه حتی در اروپا نیز کمیاب است. در ایران، خشک شده قره قات در عطاری ها یافت می شود.
دم کرده قره قات را برای رقیق کردن خون تجویز می کنند و اعتقاد بر آن است که خوردن آن از سکته قلبی ممانعت می کند.
آزمايش های کلينيکی زياد در مورد اثرات ضدميکروبی مجاری ادرار با آب قره قات انجام شده که نتايج بسيار خوبی را به دنبال داشته است.
در آزمايش ديگری کاهش شديد عفونت ادراری زنان به مدت طولانی با مصرف خوراکی عصاره به شکل کپسول مشاهده شده است.
يکي از مهم ترين پروتئين های بدن، کلاژن است که در ساخت تاندون، رباط و غضروف نقش اصلي را دارا است. کلاژن در زمان التهاب روماتيسمی، امراض دهانی و يا بيماري های استخوان و مفاصل از بين می رود. عمل مهم فلاونوئيدها، آنتوسيانين ها و پروآنتوسيانيدین های قره قات جلوگيري از اين عمل است.
همچنين آنتوسيانين ها داراي خاصيت قوي ويتامين P یا بيوفلاونوئيدها بوده و افزون بر آن داراي خاصيت افزايش ويتامين C داخل سلولی و کاهش شکنندگی مويرگ ها هستند که از اين نظر دو برابر قوی تر است.
خاصيت ضد تجمع پلاکت ها که از اين نظر شبيه به آسپيرين و گياه سير می اشد. به اصطلاح عاميانه افرادی که خون آنها غليظ می باشد، برای جلوگيری از لخته شدن می توانند از قره قات استفاده کنند.
این گیاه برای درمان امراض چشم، هنگام کم سو شدن در شب، يا برای ديد بهتر روز کاتاراکت و گلوکوما نیز کاربرد دارد. در بعضی مشکلات چشمی مانند گلوکوما، کلاژن دارای آسيب هايی می شود که باعث فشار زياد در چشم خواهد شد. بنابراين چون قره قات در حفاظت کلاژن مؤثر است، در موارد ذکر شده مفيد است. از اين رو در اروپا به طور وسيع بدين منظور از آن استفاده مي شود. هم چنين قره قات به مقدار زيادی در اروپا برای مشکلات شبکيه ای حاصل از ديابت نیز مورد مصرف است.
مهم ترين اثرات گزارش شده قره قات شامل ضد چسبندگی پلاکت ها، ضد شکنندگی عروق مويينه، ضد اِدِم (ضد خيز)، ضد ويروس تبخال، ضد التهاب، ضد اکسيدان، ضد تب، ضد خونریزی های رتينوپاتی، ضد عفونی کننده، ضد اسپاسم، ضد زخم های گوارشی، ضد قارچ، ضد ويروس، قابض، محرک گردش خون، محافظ کلاژن، ادرار آور، محرک سيستم ايمنی بدن، کاهش دهنده ی چربی خون و گشاد کننده ی رگ ها.
ترکیبات شیمیایی:
دانه ی قره قات حاوی حدود 88 درصد آب است. بقيه مواد شامل آنتوسيانين که در ميوه های تازه 0.1 تا 0.25درصد در نوسان بوده، ولی در عصاره غليظ شده ی اين ميوه، 25 درصد می باشد. اکثر اين آنتوسيانين ها به شکل گلوکزيد هستند و تنها مقدار کمی در طبيعت و در اين گياه به صورت آزاد می باشند. حدود 15 آنتوسيانوزيد که اجسام فعال گياه می باشند، در اين گونه از قره قات شناسایی شده است، بعضی گياهان ديگر از جمله گونه های ديگر قره قات، Ribes nigrum و انگور دارای آنتوسيانين های مشابهی هستند. ميوه ی هر سه گياه مذکور در اروپا به صورت دارویی مصرف می شود.
ترکيبات ديگر قره قات شامل تانن ها (که عمدتاً از نوع کاتکول می باشند)، تری ترپنوئيدها، کربوهيدرات به مقدار حدود ده درصد، مقدار کمی پروتئين، فيبر، اسيد های آسکوربيک (2 تا 10 ميلیگرم در صد گرم)، سيتريک، ماليک، کينيک و مقدار کمي بنزوئيک و گلوکورونيک، گلوکوزيد ليپتوزين، مقدار کمی آلکالوئيد، پکتين و فلاونوئيدها هستند.
![معرفی گیاهان - قره قات]()
عوارض جانبی - هشدار
مصرف مقدار زياد قره قات ممکن است مشکلات روده ای-معده ای مانند اسهال ايجاد کند.
![-]()
ساير تصاوير :
گياهان ديگر از همين جنس :
آشنایی با جنس قرهقاط و همه گونه های آن گياهان ديگر از همين خانواده :
آشنایی با تیره خلنگیان و جنس های آن