نام لاتين
prickly sow-thistle
دانستنیهای علمی
خانواده و ردهبندی
گیاه Sonchus asper که در فارسی به «شیرتیغک خاردار» شناخته میشود، از تیرهٔ Asteraceae (کاسنیان) و از جنس Sonchus است. این جنس شامل گونههای علفی یکساله یا چندساله با شیرابهٔ سفید (لاتکس) است که ویژگی شاخص بسیاری از کاسنیان به شمار میرود.
منطقه بومی و گسترش
خاستگاه اصلی شیرتیغک، اروپا، شمال آفریقا و بخشهایی از آسیای غربی است، اما امروزه تقریباً در همه قارهها بهصورت گسترده و مهاجم حضور دارد. این گونه بهدلیل تولید فراوان بذرهای سبک و مجهز به پاراشوت (پاپوس) بهراحتی با باد جابهجا شده و کلونیزاسیون میکند.
زیستگاه و بومشناسی
شیرتیغک معمولاً در زمینهای آیش، مزارع، حاشیه جادهها، باغها و زیستگاههای انسانیشده رشد میکند. این گیاه بهعنوان علفهرز رقابتی در کشتهای غلات و سبزیها شناخته میشود و به خشکی نسبی و خاکهای فقیر مقاوم است.
تاریخچه و کاربردهای سنتی
در طب مردمی مدیترانه از برگهای جوان آن بهصورت خوراکی و گاه دارویی استفاده میشده است. وجود لاتکس و ترکیبات سزکوییترپن لاکتونها موجب توجه پژوهشگران به خواص احتمالی ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی آن شده است.
![شیرتیغک]()
خصوصیات - معرفی
نور مورد نياز
زیاد
آبياري و رطوبت
مرطوب
دماي مورد نياز
نواحی مرطوب و نیمه گرم تا معتدل
خاک مورد نياز
خاک لومى عميق، سنگين و رسى و داراى مواد غذایى و هوموس فراوان
|
"شیرتیغک" گياهى است چندساله، ايستا و به ارتفاع پنجاه تا صد و پنجاه سانتیمتر که توسط بذر تکثير مى يابد. ساقهٔ آن توخالی، صاف و يا داراى کرک هاى ريز غده دار و يا کرک هاى بدون غده است که در بخش هاى بالایی منشعب مى باشد. برگ ها به رنگ سبز براق و برگ هاى قاعده اى داراى دمبرگ کوتاه و لوب هاى عميق بوده و علاوه بر اين در حاشيهٔ نامنظم خود خارهاى نرم دارند. برگ هاى ساقه اى متناوب و ساقه محصور هستند (Clasping) و قاعده اى قلبى شکل، حاشيه اى لوبدار با بريدگى هایی عميق، و دندانه هاى نامنظم دارند. پهنک برگ نيز خميده است. در صورت قطع ساقه و يا برگ ها شيرابه اى شيرى رنگ از آن خارج مى شود. ريشه هاى اين گياه به عمق خاک نفوذ کرده و به طور افقى نيز گسترش زيادى دارند. جوانه هاى موجود بر روى ريزوم هاى گوشتى آن توليد اندام هاى هوایی جديد خواهند کرد.
گیاهچه های این گیاه دارای لپه های واژتخم مرغی با پايه اى کوتاه و يا بدون پايه و اولين برگ هاى حقيقى سبز براق، تخم مرغى شکل و بدون کرک که در سمت دمبرگ بالدار و باريک شده است. برگ هاى بعدى سينوسى و لوبدار هستند و حاشيهٔ آنها داراى دندانه هاى خاردار است.
گل آذين کلاپرک، متعدد، به قطر ۵/۳ تا ۵ ميلیمتر با براکته هایی به رنگ سبز تيره يا سربى و گل هایی زردرنگ که فقط صبح ها باز مى شوند.
ميوهٔ اين گياه فندقه و بذرهاى آن به رنگ قهوه اى متمايل به قرمز تيره، به اندازهٔ سه تا سه و نيم ميلیمتر و داراى حاشيه اى است که در هر طرف آن پنج رگهٔ باريک وجود دارد که به طور عرضی، چروکيده هستند. هر بذر داراى پاپوس هایی به طول ده تا چهارده ميلیمتر است. هر گياه حدود هزار بذر توليد مى کند که چنانچه در عمق نيم تا سه سانتیمترى خاک قرار گيرند جوانه زنى مناسبى خواهند داشت.
موسم گلدهى اين گياه اواسط تابستان تا پایيز است.
![prickly sow-thistle]()
شرایط محیط رشد
این گیاه عموماً در زمين هاى قابل کاشت، کنارهٔ جوى هاى آب، و باغ ها مشاهده مى شود. اين گياه مناطق مرطوب با خاک لومى عميق، سنگين و رسى و داراى مواد غذایى و هوموس فراوان را ترجيح مى دهد.
![Sonchus asper]()
مقابله به آفات شیرتیغک
آفات مهم شیرتیغک (Sonchus asper)
شیرتیغک اغلب میزبان شتهها، تریپسها و مینوزبرگها است که با مکیدن شیره گیاهی، باعث زردی و پیچیدگی برگها میشوند. کنههای ریز نیز در هوای گرم و خشک فعال شده و لکههای نقرهای روی برگ ایجاد میکنند. در برخی مناطق، لارو حشرات جونده با تغذیه از برگ و ساقه به کاهش توان رویشی گیاه منجر میشوند.
بیماریهای قارچی و ویروسی
از مهمترین بیماریها میتوان به لکهبرگیهای قارچی، سفیدک سطحی و پوسیدگی ریشه اشاره کرد که در شرایط رطوبت بالا تشدید میشوند. گاهی شیرتیغک بهعنوان مخزن ویروسهای گیاهی عمل کرده و این ویروسها را به محصولات زراعی مجاور منتقل میکند.
مدیریت و روشهای مقابله
مدیریت تلفیقی (IPM) شامل حذف علفهای هرز اطراف، وجین بهموقع و بهبود زهکش خاک، اساس کنترل است. استفاده از دشمنان طبیعی مانند کفشدوزکها برای کنترل شتهها و بهکارگیری حشرهکشها و قارچکشهای کمخطر و انتخابی فقط در صورت طغیان توصیه میشود. ضدعفونی ابزار، تناوب کشت و کاهش آبیاری غرقابی به پیشگیری از گسترش بیماریهای ریشه کمک میکند.
![شیرتیغک]()
نحوه تکثیر شیرتیغک
ازدیاد این گیاه توسط کشت بذرهای آن در بهار یا اواخر تابستان صورت می گیرد.
قسمت های ساقه¬ ها، برگ ها، ریشه و شیره این گیاه مورد استفاده دارویی قرار می¬ گیرد. شیر تیغک برای تصفیه و پاکسازی خون، همچنین برای درمان خونریزی، یبوست و ناهنجاری¬ های دستگاه گوارش کاربرد دارد. در بین پزشکان گیاهی غربی این گیاه به عنوان دارویی قاعده آور، ضد اسهال، ضد عفونت و نیز به عنوان گیاهی ضد سرطان معروف است. قسمت های سبز این گیاه را می¬ توان به صورت خام و پخته مورد استفاده قرار داد و در پخت غذاها و سالاد نیز به عنوان سبزی به کار برد. شیره این گیاه دارای خواصی مانند ضد تحریک و آرامش دهنده اعصاب بوده و جهت درمان اعتیاد برای معتادان کاربرد دارد. شیره غلیظ شده این گیاه برای کبد مناسب است و باعث افزایش شیر در مادران شیرده نیز می¬ شود. همچنین کمی مسهل و سستی آور است. شیره این گیاه همچنین برای درمان و تسکین تب حاصل از دوران قاعدگی و عادت ماهیانه در بانوان مفید است و به عنوان مسکنی با کیفیت خوب مطرح است و ممکن است دارای خواص ضد سرطان نیز باشد. ضماد حاصل از برگ های شیرتیغک جهت درمان جوش و دمل، جلوگیری از خونریزی و دندان درد و نیز به دلیل وجود ماده لاتکس در درمان زگیل نیز کاربرد دارد که به صورت موضعی مورد استفاده قرار می¬ گیرد. به دلیل خاصیت قاعده آور بودن این گیاه بانوان حامله نباید از این گیاه استفاده کنند، چون امکان دارد موجب خونریزی و سقط جنین شود. استفاده بیش از حد از شیره این گیاه ممکن است موجب قولنج معده و درد روده گردد.
این گیاه در مراتع، کنار زمین های کشاورزی و فضاهای سبز شهری یافت می -شود.