مرزه

دانستنیهای علمی

این گیاه بومی مناطق معتدل است. رشد این گیاه کم بوده و فرم بوته ای دارد.

رده‌بندی و خویشاوندی گیاه مرزه (Satureja hortensis)

مرزه یک گیاه علفی یک‌ساله از تیره نعناعیان (Lamiaceae) و جنس Satureja است. این جنس شامل گونه‌های معطر متعددی است که در طب و آشپزی کاربرد دارند. مرزه از نظر خویشاوندی به آویشن، نعناع و مرزنجوش نزدیک است و شباهت‌های ریخت‌شناسی مانند ساقه چهارگوش و برگ‌های معطر باریک نشان می‌دهد.

منطقه بومی و زیستگاه طبیعی

زادگاه اصلی Satureja hortensis بخش‌هایی از اروپای جنوب‌شرقی، منطقه مدیترانه و آسیای غربی است. این گونه به طور طبیعی در دامنه‌های آفتاب‌گیر، خاک‌های نسبتاً فقیر و خوب‌زهکشی‌شده رشد می‌کند. توان بالای سازگاری آن باعث گسترش در بسیاری از نقاط معتدل جهان شده است.

تاریخچه کشت و استفاده علمی

مرزه از دوران باستان در یونان و روم شناخته شده و به عنوان گیاه معطر و دارویی کشت می‌شده است. متون گیاه‌پزشکی سنتی به خواص گوارشی و ضدعفونی‌کننده آن اشاره کرده‌اند. در قرون میانه، مرزه همراه با سایر نعناعیان به باغ‌های دارویی اروپایی راه یافت و به تدریج به یک سبزی رایج خوراکی تبدیل شد. امروزه در تحقیقات فیتوشیمیایی به دلیل ترکیبات فنولی و اسانس‌های معطر مورد توجه است.

خصوصیات - معرفی

مرزه تابستانه گیاهی یکساله است. گلهای این گیاه لوله ای شکل و به رنگ بنفش-سفید است. ارتفاع بوته به 30 تا 60 سانتی متر می رسد. برگها باریک و به رنگ سبز است. جوانه زنی بذرها کند است.

گلها هرمافرودیت بوده و بوسیله حشرات گرده افشانی می کنند.

شرایط محیط رشد

این گیاه به خاکهایی سنگریزه دار و با زهکش مناسب نیاز دارد. این گیاه قادر است در خاکهای بسیار قلیایی هم رشد کند. مرزه اصلا نمی تواند در سایه رشد کند و نور کامل آفتاب را می پسندد. برگها دقیقا قبل از گلدهی گیاه برداشت می شوند. مرزه به آب زیادی نیاز دارد. با چیدن جوانه گلها می توان گیاه را وادار به تولید برگهای تازه کرد. بذر مرزه می تواند از جوانه زنی بذرهای مجاور جلوگیری کند.

خواص و کاربردهای دارویی و صنعتی

از خشک کرده این گیاه برای طعم دادن به غذاها استفاده می شود. مرزه تابستانه از مرزه زمستانه که چندساله لوده و طعم تلخ تری دارد، بیشتر استفاده می شود.

خواص دارویی این گیاه عبارتند از ضد رماتیسم، ضد عفونی کننده، معطر، ضد نفخ، هضم کننده غذا، خلط آور، درمان نیش حشرات و زخمها، درمان دل درد. در صورت مصرف خوراکی، برای درمان گرفتگی عضلات( کولیک) و نفخ بسیار مفید است. از این گیاه برای درمان حالت استفراغ، اسهال، برونشیت، گلودرد و اختلالات قاعدگی استفاده می شود. از اسانس این گیاه در ساخت لوسیون هایی استفاده می شود که برای درمان کچلی در مراحل اولیه مفید است. مالیدن برگ مرزه بر روی نیش زنبور و حشرات باعث آرام شدن درد و سوزش آن می شود. این گیاه دافع حشرات بوده و در زمانیکه در نزدیکی بقولات کشت شود، آفات لوبیا و سایر بقولات را دور می کند.

نتایج یک مطالعه نشان داد که کارواکرول موجود در Satureja hortensis خاصیت آنتی باکتریایی شدیدی دارد.

در مطالعه ای دیگر تاثیر مثبت اسانس مرزه بر روی سه آفت انباری نشان داده شد.

مقابله به آفات مرزه

از آفت این گیاه می توان به Lepidoptera ها( پروانه ها و بیدها) و کرم صدپا اشاره کرد.

نحوه تکثیر مرزه

تکثیر این گیاه با بذر است.

الگوی تولیدمثل طبیعی

مرزه (Satureja hortensis) یک گیاه علفی یک‌ساله از تیره نعنائیان است که عمدتاً با تولیدمثل جنسی از طریق بذر چرخه زندگی خود را کامل می‌کند. گل‌ها معمولاً دوجنسی‌اند و گرده‌افشانی می‌تواند به‌وسیله حشرات و تا حدی خودگشنی انجام شود. پس از لقاح، فندقه‌های ریز (بذرهای بسیار کوچک) تشکیل می‌شود که با رسیدن، روی بوته خشک‌شده می‌ریزند و در شرایط مناسب جوانه می‌زنند.

تکثیر رایج در خانه و باغ

این گیاه در باغچه‌ها و گلدان‌ها برای مصرف خوراکی/دارویی نگهداری می‌شود و مهم‌ترین روش تکثیر آن کشت بذر است. بذرها به دلیل ریزی، معمولاً سطحی کشت می‌شوند؛ پوشاندن زیاد بذر می‌تواند جوانه‌زنی را کاهش دهد. بستر سبک و زهکش‌دار و رطوبت یکنواخت تا زمان سبز شدن ضروری است.

زمان و شرایط بذرکاری

بذرکاری در هوای معتدل معمولاً در بهار، پس از کاهش خطر سرما انجام می‌شود؛ در مناطق سرد می‌توان ابتدا در خزانه/گلدان کاشت و سپس نشاکاری کرد. نور کافی و دمای ملایم موجب سبز شدن یکنواخت‌تر می‌شود و تنک‌کردن نهال‌ها به رشد بهتر کمک می‌کند.

تکثیر رویشی: چرا کمتر توصیه می‌شود؟

اگرچه در برخی گیاهان نعنائیان قلمه‌گیری رایج است، مرزه به دلیل یک‌ساله بودن و تمایل به گلدهی سریع، معمولاً از قلمه و تقسیم بوته به‌صورت عملی و اقتصادی کمتر تکثیر می‌شود. برای حفظ ویژگی‌های یکنواخت و تولید انبوه، بذر همچنان روش اصلی و مطمئن است.

عوارض جانبی - هشدار

زنان باردار نباید از این گیاه استفاده کنند.

ساير تصاوير :  

گياهان ديگر از همين خانواده :

آشنایی با تیره نعناعیان و جنس های آن