لوبيا قرمز رونده

دانستنیهای علمی

خانواده و رده‌بندی

لوبیا قرمز رونده با نام علمی Phaseolus coccineus از خانواده Fabaceae و زیرخانواده Faboideae است. این گیاه به جنس Phaseolus تعلق دارد که شامل چندین گونه خوراکی مهم مانند لوبیا معمولی است.

منطقه بومی و زیستگاه طبیعی

زادگاه اصلی Phaseolus coccineus نواحی کوهستانی و نسبتاً خنک آمریکای مرکزی، به‌ویژه مکزیک و گواتمالا است. این گونه در دامنه‌های کوهستانی مرطوب، حاشیه جنگل‌ها و مزارع سنتی همراه با ذرت و کدو رشد می‌کند. شرایط خنک‌تر تابستان و خاک‌های عمیق و نسبتاً مرطوب را ترجیح می‌دهد.

ویژگی‌های گیاه‌شناسی و بوم‌شناسی

این گونه رونده بوده و می‌تواند تا چند متر ارتفاع بگیرد و به تکیه‌گاه نیاز دارد. گل‌های درشت قرمز یا صورتی آن منابع مهم شهد برای زنبورها و پرندگان شهدخوار در زیستگاه بومی هستند. ریشه‌های آن با باکتری‌های تثبیت‌کننده نیتروژن همزیستی داشته و در حاصلخیزی خاک نقش مهمی ایفا می‌کنند.

تاریخچه کشت و پراکنش

Phaseolus coccineus یکی از حبوبات دیرینه کشاورزی بومیان آمریکای مرکزی است و شواهد باستان‌گیاه‌شناسی، کشت آن را از چند هزار سال پیش نشان می‌دهد. در سده‌های ۱۶ و ۱۷ میلادی به اروپا معرفی شد و به‌تدریج در آسیا و سایر قاره‌ها نیز گسترش یافت؛ امروزه هم به عنوان گیاه خوراکی و هم زینتی کشت می‌شود.

خصوصیات - معرفی

شناخت کلی اندام‌های Phaseolus coccineus

Phaseolus coccineus یک لوبیای رونده چندساله با رشد بسیار پرشت است. این گیاه ساقه‌های پیچنده و علفی دارد که می‌توانند تا ۳–۴ متر طول پیدا کنند. ساقه‌ها مقطع تقریباً گرد، سبز تا سبز مایل به ارغوانی و نسبتاً شکننده در سنین جوانی هستند.

ساقه و سیستم رونده

ساقه‌ها باریک، انعطاف‌پذیر و دارای گره‌های مشخص‌اند که از هر گره، برگ و گاهی شاخه‌های فرعی خارج می‌شود. وجود پیچش ساعت‌گرد یا پادساعت‌گرد به دور قیم از ویژگی بارز این گونه رونده است. با مسن شدن، بافت ساقه کمی فیبری شده و استحکام بیشتری می‌یابد.

برگ‌ها

برگ‌ها مرکب سه‌برگی، نسبتاً بزرگ و تخم‌مرغی تا قلبی‌شکل‌اند. هر برگچه نوک‌تیز، با حاشیه کامل و سطحی نسبتاً خشن و کمی چین‌دار دارد. رنگ برگ‌ها سبز تیره تا سبز متراکم است و رگبرگ میانی برجسته و قابل مشاهده می‌باشد.

گل‌ها

گل‌ها پروانه‌ای (پاپیلیوناسه)، در خوشه‌های شل در محور برگ‌ها تشکیل می‌شوند. رنگ گل معمولاً قرمز درخشان است، اما ارقام صورتی، دو رنگ و سفید نیز وجود دارد. گلبرگ پرچم‌مانند (Standards) بزرگ و شاخص بوده و به گیاه نمای زینتی برجسته‌ای می‌دهد.

شرایط نگهداری لوبيا قرمز رونده

نور مورد نياز خیلی زیاد آبياري و رطوبت کمی مرطوب دماي مورد نياز 12 تا 30 سانتيگراد درجه سانتیگراد خاک مورد نياز خاک لومي غني و زهکشي‌خوب (ترجيحاً با کمپوست/کود دامي پوسيده)

دما و رطوبت

لوبیای رونده قرمز Phaseolus coccineus گیاهی گرمادوست است. دامنه دمای مناسب برای رشد ۱۸ تا ۲۷ درجه سانتی‌گراد است و دماهای زیر ۱۰ درجه رشد را به‌شدت کند می‌کند. این گیاه به یخبندان حساس است و باید پس از رفع سرما کشت شود. رطوبت نسبی ۵۰ تا ۷۰ درصد برای رشد رویشی و تشکیل غلاف‌ها مناسب است، اما ایستایی آب در خاک موجب پوسیدگی ریشه می‌شود.

نور و جایگاه کشت

لوبیای قرمز رونده به نور کامل خورشید نیاز دارد و حداقل ۶ تا ۸ ساعت نور مستقیم در روز برای گل‌دهی و تشکیل بذر ضروری است. در محیط‌های نیم‌سایه، رشد رویشی ادامه می‌یابد اما تعداد گل و غلاف کاهش می‌یابد. کاشت در جهت شمالی–جنوبی ردیف‌ها، بهره‌گیری یکنواخت از نور را افزایش می‌دهد.

خاک، آبیاری و تغذیه

خاک مناسب باید لومی تا لومی‌شنی، عمیق، با زهکش خوب و pH حدود ۶ تا ۷ باشد. خاک‌های سنگین و باتلاقی برای این گیاه نامناسب‌اند و خطر بیماری‌های قارچی را بالا می‌برند. آبیاری یکنواخت و منظم، به‌ویژه در زمان گل‌دهی و تشکیل غلاف، اهمیت زیادی دارد؛ تنش خشکی باعث ریزش گل‌ها می‌شود. افزودن کود دامی پوسیده و مقادیر متعادل کود فسفره و پتاسه به بهبود عملکرد کمک می‌کند.

مقابله به آفات لوبيا قرمز رونده

آفات رایج لوبیای قرمز رونده (Phaseolus coccineus)

شته‌ها، تریپس، کنه تارتن و مگس سفید از مهم‌ترین آفات این گیاه‌اند و با مکیدن شیره گیاهی باعث پیچیدگی برگ، کاهش گل‌دهی و انتقال ویروس‌ها می‌شوند. پایش هفتگی پشت برگ‌ها و حذف برگ‌های شدیداً آلوده، پایه‌ی مدیریت آفات است.

برای کنترل، از شست‌وشوی برگ‌ها با آب، نصب کارت‌های زرد چسبنده و رهاسازی دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ها استفاده کنید. در صورت طغیان، صابون حشره‌کش یا روغن‌های معدنی/نیم را عصرها و با پوشش کامل پشت برگ به‌کار ببرید و تکرار را ۷–۱۰ روز بعد انجام دهید.

امراض قارچی و باکتریایی

سفیدک سطحی، لکه‌برگی‌ها، آنتراکنوز و پوسیدگی ریشه در رطوبت بالا و تهویه ضعیف تشدید می‌شوند. آبیاری بارانی و خیس‌ماندن طولانی شاخ‌وبرگ، خطر بیماری را به‌طور معنی‌دار افزایش می‌دهد.

برای پیشگیری، فاصله کاشت را رعایت کنید، آبیاری را به پای بوته محدود کنید، بقایای آلوده را جمع‌آوری و از بذر سالم استفاده کنید. در آغاز علائم، هرس بخش‌های بیمار و استفاده هدفمند از قارچ‌کش‌های مجاز (مانند ترکیبات مسی برای لکه‌برگی‌های باکتریایی/قارچی یا گوگرد برای سفیدک) با رعایت برچسب توصیه می‌شود.

ویروس‌ها و راهبرد مدیریت تلفیقی

ویروس موزاییک لوبیا معمولاً با شته‌ها منتقل شده و باعث موزاییکی شدن، کوتولگی و کاهش محصول می‌شود. درمان مستقیم ویروس وجود ندارد؛ پیشگیری کلید کنترل است.

بوته‌های مشکوک را سریع حذف کنید، علف‌های هرز میزبان را کنترل کنید، ابزار را ضدعفونی و تناوب ۲–۳ ساله با گیاهان غیرمیزبان اجرا کنید. مدیریت تلفیقی (پایش، بهداشت زراعی، کنترل زیستی و کمترین مصرف سم) پایدارترین روش است.

نحوه تکثیر لوبيا قرمز رونده

تولیدمثل Phaseolus coccineus در طبیعت

لوبیای قرمز رونده (Phaseolus coccineus) گیاهی دولپه‌ای و بالارونده از تیرهٔ Fabaceae است. گل‌های درشت و قرمز آن جاذب حشرات گرده‌افشان، به‌ویژه زنبورها و حشرات شب‌پَر است. گرده‌افشانی عمدتاً دگرگشن (cross-pollination) است و انتقال دانهٔ گرده از یک گل به گل دیگر تنوع ژنتیکی جمعیت را افزایش می‌دهد. پس از لقاح، غلاف‌های دراز و گوشتی تشکیل شده، بذرهای قرمز یا لکه‌دار درون آن رشد می‌کنند. این بذرها در طبیعت با رسیدن غلاف و باز شدن تدریجی آن روی خاک فرو می‌افتند و در صورت رطوبت و دمای مناسب جوانه می‌زنند.

روش‌های تکثیر در خانه

رایج‌ترین روش تکثیر در خانه، کشت مستقیم بذر است. بذرها پس از یک شب خیساندن در آب ولرم، در بهار در عمق حدود ۳–۵ سانتی‌متری خاک سبک، غنی از ماده آلی و زهکش‌دار کاشته می‌شوند. فاصلهٔ بذرها ۱۵–۲۰ سانتی‌متر و نیاز به قیم یا توری برای بالا رفتن ساقه‌ها ضروری است. آبیاری یکنواخت بدون غرقاب شدن، نور مستقیم خورشید و دمای ۱۸–۲۵ درجه برای جوانه‌زنی مطلوب است. تکثیر رویشی از طریق قلمهٔ ساقه نیز ممکن است، اما در عمل، استفاده از بذر به دلیل سرعت، سهولت و حفظ قدرت رشد، روش برتر در کشت خانگی به‌شمار می‌آید.

لوبيا

گل فردوسی درخت باران گون لوپن وحشی یا چندساله